
İskandinav tanrıları iki ailedir: başında Odin'in durduğu, Thor, Frigg, Balder, Týr ve Heimdall'ı da içeren Æsir ile en bilinen üyeleri Njörðr, Freyr ve Freyja olan, Æsir'e karşı savaşıp sonra barış yapan Vanir. Onlar hakkında bildiğimiz hemen her şey, İzlanda Hıristiyan olduktan yaklaşık iki yüzyıl sonra İzlanda'da yazıya geçirildi.
1070'lerde Bremenli Adam adında Alman bir din adamı, başpiskoposluğunun tarihini yazdı ve kuzeyde paganizmden geriye kalanı anlatmak için İsveç'teki ünlü Uppsala tapınağını betimledi. Ona göre tapınak altınla kaplıydı ve içinde üç tanrının heykeli duruyordu. En güçlüsü olan Thor ortada bir tahtta oturuyordu. Adam'ın “öfke” diye çevirdiği ve “savaşı yürüten” Wodan bir yanda, ölümlülere barış ve haz veren Fricco öbür yanda duruyordu. Adam oraya kendisi gitmedi; ona anlatıldı. Yine de bu tablo bir uyarı olarak işe yarar. Yalnızca İzlanda kitaplarını okursanız Odin tanrıların kralıdır. Adam'a Uppsala hakkında aktarılan habere güveniyorsak, orta koltuktaki tanrı Thor'dur.
Dolayısıyla tek bir “İskandinav dini” yoktur. Aşağıdaki tanrılar, günümüze ulaşan kaynaklarda görünenlerdir ve bu rehber her birinin hangi kaynaktan geldiğini söyleyecek.
İki aile, tek savaş
Völuspá, yani “kâhin kadının kehaneti”, dünyadaki ilk savaşı anımsar. Çoğu zaman Vanir'le ilişkilendirilen Gullveig adında bir kadın, Odin'in salonunda üç kez mızraklanıp yakılır. Æsir tahtlarında toplanıp Vanir'e haraç mı ödeyeceklerini yoksa bütün adakları mı paylaşacaklarını sorar. Odin orduya bir mızrak fırlatır, Æsir'in kalesinin surları yıkılır ve Vanir, büyüleriyle, meydanı çiğner.
Savaşın nasıl bittiğini Snorri Sturluson Ynglinga saga'da anlatır. İki taraf barış yaptı ve rehine değiş tokuş etti. Vanir, Njörðr'ü ve oğlu Freyr'i gönderdi. Æsir ise yardımsız karar veremeyen yakışıklı bir tanrı olan Hœnir'i, yanında da en bilgeleri Mímir'i gönderdi. Vanir, Hœnir'in Mímir yanında olmadıkça asla yanıt vermediğini fark edince kandırıldıklarını düşündü, Mímir'in başını kesip geri yolladı. Odin başı sakladı, otlarla korudu ve gizli bilgi için ona danıştı. Snorri'nin Nesir Edda'sındaki başka bir anlatımda ise iki taraf ateşkesi bir kazana tükürerek mühürledi ve tanrılar bu tükürükten, hepsinin en bilgesi olan Kvasir adında bir adam yarattı.
Bundan sonra Njörðr, Freyr ve Freyja, Æsir'in arasında yaşar ve aynı topluluğun tanrıları sayılır. İki ailenin yurtları için bkz. İskandinav mitolojisinin dokuz dünyası, açıklamalı.
Æsir
| Tanrı | Neyle bilinir | Daha fazlası için |
|---|---|---|
| Odin (Óðinn) | Bilgelik, şiir, runler, savaş ve ölüler; İzlanda kaynaklarında tanrıların başı | Odin bilgelik için bir göz verdi (ve runler için kendini astı) |
| Thor (Þórr) | Gök gürültüsü; tanrıların ve insanların en güçlüsü, devlere karşı koruyucu; çekici Mjölnir'dir | Efsanede Thor'a Karşı Filmlerdeki Thor |
| Frigg | Odin'in eşi; herkesin kaderini bilir, ancak bir şiirde bunları dile getirmediği söylenir | İngilizce haftanın dört günü İskandinav tanrılarının adını taşır |
| Balder | Tanrıların en sevileni; ölümü Ragnarök yolunda bir dönüm noktasıdır | Ragnarök Nedir? |
| Týr | Bir savaş tanrısı, birçok araştırmacıya göre aynı zamanda hukukun ve yeminlerin tanrısı; elini kurt Fenrir'e kaptırdı | Fenrir ve var olmayan şeylerden yapılmış kurdele |
| Heimdall | Tanrıların gözcüsü; gökkuşağı köprüsünü korur ve Ragnarök'te borusunu öttürecektir | Ragnarök Nedir? |
| Loki | Dev doğumlu bir düzenbaz, Snorri onu Æsir arasında sayar; Odin'in kan kardeşi ve Balder'in ölümünün sebebi | Loki: Biçim değiştiren düzenbaz ve 13. Cuma gerçekten Loki'nin suçu mu? |
| Bragi | Şiir tanrısı; eşi Iðunn, tanrıları genç tutan elmaların bekçisidir | |
| Víðarr | “Suskun tanrı”; Odin'in oğlu, Ragnarök'te babasının öcünü alır ve hayatta kalır | Ragnarök Nedir? |
| Ullr | Snorri'de okçuluk ve kayakla ilişkilendirilen, adı yeminlerde geçen bir tanrı |
Kitapların dışında en çok kanıtı olan tanrı Thor'dur. Viking Çağı insanlarının taktığı yüzlerce küçük çekiç kolye mezarlarda ve define depolarında günümüze ulaşmıştır. İzlanda'da bulunan, genellikle Thor olarak tanımlanan küçük bir bronz figür de çekiç biçimli bir nesneyi kavrayarak oturur.
Vanir
Vanir, kaynaklarda servetin, bereketin ve denizin tanrılarından oluşan bir ailedir.
- Njörðr denizin, rüzgârların ve servetin tanrısıdır. Snorri onun Vanir arasında büyüdüğünü, Æsir'e rehine olarak geldiğini ve dev kadın Skaði ile evlendiğini anlatır. Skaði dağlarda bir yurt istiyordu, Njörðr ise kıyıyı. Nerede yaşayacakları konusunda anlaşamadılar.
- Freyr yağmur, güneş ışığı ve hasat verir; barışın ve bolluğun tanrısıdır. Skírnismál şiirinde dev kadın Gerðr'e âşık olur ve onu kazanmak için kılıcını verir. Kılıç Ragnarök'te eksiktir.
- Freyja aşkın ve arzunun tanrıçasıdır, ünlü bir gerdanlığın sahibidir ve öteki tanrılara Vanir'in büyüsü olan seiðr'i öğreten odur. Grímnismál şiiri bir sürpriz ekler: savaşçılar savaşta öldüğünde Freyja yarısını kendi salonu için seçer, diğer yarısı Odin'e düşer.
Devler ve yarı dev tanrılar
Tanrılar, düşmanlarından ayrı bir tür değildir. Skaði ve Gerðr, tanrılarla evlenen dev kadınlardır. Loki'nin babası bir devdir ve Loki'nin çocukları, kurt Fenrir, dünya yılanı Jörmungandr ve ölüler diyarının hükümdarı Hel, tanrıların en çok korktuğu canavarlardır. Hel yalnızca Hıristiyan cehennemi değildir: kendi adını taşıyan diyarda, savaşta ölmeyenleri tutan bir tanrıçadır. Bu hikâyenin başlangıcı için bkz. Bir İnek, Bir Dev ve Bir Kafatası Göğü: İskandinav Dünyası Nasıl Başladı.
Frigg mi, Freyja mı?
Sık sık karıştırılırlar ve bunu yalnızca modern okurlar yapmaz. Kaynaklarda iki ayrı figürdür: Frigg, Odin'in eşi ve Balder'in annesidir; Freyja ise Vanir'in aşk ve büyü tanrıçasıdır. Cuma günü bunlardan birinin adını taşır ve hangisi olduğu tartışmalıdır. Bu bilmece haftanın günlerinin hikâyesine aittir ve orada anlatıyoruz.
Hikâyeler nereden geliyor?
İskandinav tanrıları hakkında neredeyse hiçbir şey, onlara tapan insanlarca yazıya geçirilmedi. İzlanda yaklaşık 1000 yılında Hıristiyan oldu ve başlıca kitaplar bundan sonra yazıldı.
- Manzum Edda, yaklaşık 1270'ten kalma bir el yazmasında korunmuş, anonim şiirlerden oluşan bir derlemedir. Bazı şiirlerin el yazmasından çok daha eski olduğu düşünülür, ancak tarihlendirmeleri tartışmalıdır.
- Nesir Edda, yaklaşık 1220'de İzlandalı bir reis ve şair olan Snorri Sturluson tarafından, eski dizeleri anlaması gereken şairler için bir el kitabı olarak yazıldı. Aynı zamanda şiirler için de bir kaynaktır ve Snorri malzemesini özgün halinden daha derli toplu görünebilecek biçimde düzenlemiştir.
- Saray şairleri olan skaldların şiirleri kimi yerlerde daha da eskidir ve bazı adları ile mitleri sıkıştırılmış biçimde verir.
- İskandinavya dışındaki başlıca kaynaklar kısadır: Uppsala hakkında Bremenli Adam ve MS birinci yüzyılda Germen halklarının Merkür, Herkül ve Mars'la karşılaştırdığı tanrılara taptığını bildiren Romalı yazar Tacitus.
Tanrılar uzun bir zaman boyunca birçok halka aittir. Yalnızca Viking Çağı yaklaşık üç yüzyıl sürdü ve Norveç, İzlanda, İsveç ile Danimarka'daki insanlar aynı tanrılara aynı biçimde tapmıyordu.
Kısa yanıtlar
- En güçlü İskandinav tanrısı kimdir? Snorri'ye göre Thor, tüm tanrıların ve insanların en güçlüsüdür. Odin en bilge ve rütbece en yüksek olandır, ama en güçlüsü değildir.
- Odin gerçekten tanrıların kralı mı? İzlanda şiirlerinde evet: o “Herkesin Babası”dır. Uppsala tapınağı ve Thor'un adı üzerine kurulu çok sayıdaki kişi adı gibi öteki kanıtlarda ise Thor, sıradan insanlar için en az onun kadar önemli görünür.
- Loki bir tanrı mı? Hikâyeyi kimin anlattığına bağlı. Doğuşu gereği Fárbauti ile Laufey'in oğlu olan bir devdir. Snorri onu Æsir arasında sayar ve Lokasenna şiirinde tanrıların şöleninde konuktur, orada çoğuna hakaret eder.
- Hel İskandinav cehennemi midir? Pek değil. Hel hem bir kişidir, Loki'nin kızı, hem bir yerdir, hastalıktan ya da yaşlılıktan ölenlerin diyarı. Çoğu kaynakta kasvetlidir ama bir işkence yeri değildir. Yine de Hıristiyan olan Snorri, kötülerin acı çektiği bir yeri de anlatır, dolayısıyla tablo karışıktır.
Dayandığımız kaynaklar
Birincil kaynaklar
- Manzum Edda (Codex Regius, yaklaşık 1270): Völuspá 21-24 (ilk savaş), Grímnismál 14 (Freyja'nın ölülerden payı), Skírnismál, Lokasenna 29 (Frigg'in kaderi bilmesi). Çeviri: Carolyne Larrington (Oxford University Press, 1996; gözden geçirilmiş baskı 2014).
- Snorri Sturluson, Nesir Edda (yaklaşık 1220), özellikle Gylfaginning (Njörðr, Freyr, Freyja ve öteki tanrıları anlatan bölümler) ve Skáldskaparmál (Kvasir'in kökeni). Çeviri: Anthony Faulkes (Everyman, 1987) ya da Jesse Byock (Penguin, 2005).
- Snorri Sturluson, Heimskringla, Ynglinga saga 4. bölüm (savaş ve rehineler). Çeviri: Alison Finlay ve Anthony Faulkes, 1. cilt (Viking Kuzey Araştırmaları Derneği, 2011).
- Bremenli Adam, Hamburg-Bremen Başpiskoposlarının Tarihi 4.26-27 (Uppsala tapınağı). Çeviri: Francis J. Tschan (Columbia University Press, 1959).
- Tacitus, Germania 9 (Germen halklarının tanrıları).
Modern araştırmalar
- John Lindow, Norse Mythology (Oxford University Press, 2001): kaynaklardaki figürlerin A'dan Z'ye rehberi.
- Rudolf Simek, kuzey mitolojisi sözlüğü, çeviren Angela Hall (D. S. Brewer, 1993).
- Margaret Clunies Ross, eski Nordik şiirinin ve şiir sanatının tarihi (D. S. Brewer, 2005): kaynakların nasıl ortaya çıktığı ve nasıl okunacağı.
- Neil Price, The Viking Way, 2. baskı (Oxbow, 2019): arkeolojinin Viking Çağı dini hakkında söyledikleri.


