Mısır · 4 dk okuma

Mısırlılar Büyük Sfenks'i neden yaptı?

Hiçbir antik metin Büyük Sfenks'in neden yapıldığını söylemez. Kimin yaptığı, ne anlama gelmiş olabileceği ve sonradan olanlar.

Hikâyeler sayfasına dön
Şafakta Giza'daki Büyük Sfenks; arkasında bir piramit yükseliyor.

Hiçbir Mısır metni Büyük Sfenks'in neden yapıldığını söylemez. Mısırbilimcilerin çoğu onu 4. Hanedan kralı Khafre'ye atfeder ve Khafre'nin piramit kompleksinin yanında, güneşle bağlantılı bir kraliyet anıtı olduğunu çıkarır. Bu amaç, antik bir ifade değil; yapının bulunduğu yerden ve sonraki kanıtlardan yapılan bir yeniden kurgudur.

Büyük Sfenks'i kim, ne zaman yaptı?

Sfenks, Giza platosunda yatan, insan başlı bir kireçtaşı aslandır; yaklaşık 73 m uzunluğunda ve 20 m yüksekliğindedir. Mısırbilimcilerin çoğuna göre Sfenks, saltanatı MÖ 2558-2532 arasına tarihlenen Khafre döneminde, onun piramit kompleksinde çalışan taş ustaları tarafından oyuldu.

Dayanak bağlamsaldır. Khafre'nin ya da başka bir yapıcının adını taşıyan hiçbir yazıt bulunmadı. Mark Lehner ve Zahi Hawass, Sfenks'in Khafre'nin piramit ve tapınak planına uyduğunu savunur. Bazı araştırmacılar bunun yerine Khafre'nin babası Khufu'yu ya da Djedefre'yi önermiştir; yüzün kime ait olduğu konusunda da görüş birliği yoktur.

Bir taş ocağından mı oyuldu?

Evet, özünde öyle. Heykel, bir taş ocağında ayakta bırakılan ana kayadan kesildi. Aigner ve Lehner'in fosil analizi, yakındaki Sfenks Tapınağı'nın duvar bloklarının Sfenks hendeğinden geldiğini gösterdi. Yapıcılar figürü oydu ve çıkardıkları taşı tapınağı inşa etmekte kullandı.

Ne işe yarıyordu?

Kimse kesin olarak bilmiyor. Kazılarda çıkan Eski Krallık malzemesinin hiçbiri yapımından söz etmez; sonraki kayıtlarda göründüğü yerlerde ise sanki hep varmış gibidir. Eski Krallık Mısırlılarının ona ne dediğini bile bilmiyoruz.

Araştırmacılar, Khafre'nin kompleksindeki yerinden ve sonraki kanıtlardan kraliyetle ve güneşle ilgili bir işlev çıkarır. İnsan başlı bir aslan gövdesi, kraliyet gücünü göstermenin doğal bir yoludur. Lehner ekolünden bazı Mısırbilimciler ayrıca Sfenks Tapınağı'nı ve çevre duvarını, o dönemde hiçbir zaman tam olarak tamamlanmamış ya da düzenli kült kullanımına alınmamış olarak yorumlar.

Onun "piramitlerin koruyucusu" olarak yapıldığı yönündeki yaygın fikir modern bir çerçevelemedir; belgelenmiş bir antik amaç değildir. Güneş tanrısının daha geniş bağlamı için Ra'nın Gece Yolculuğu ve Yılan Apep yazısına bakın.

Mısırlılar ona ne zaman "Ufkun Horus'u" demeye başladı?

Khafre'den yaklaşık bin yıl sonra, Yeni Krallık'ta Sfenks, güneş tanrısı Hor-em-akhet olarak, yani "Ufkun Horus'u" (Yunancada Harmakhis) olarak saygı görüyordu. Bu kimliğin bilinen en eski sağlam kanıtı budur. Khafre'nin yapıcılarının bunu amaçladığını göstermez.

En iyi kanıt, Sfenks'in ön patileri arasına dikilmiş IV. Thutmose'un (yaklaşık MÖ 1401-1391) Rüya Steli'dir. Stel, bir prensin Sfenks'in gölgesinde uykuya daldığını ve rüyasında tanrının, kumu temizlemesi karşılığında ona krallığı vaat ettiğini anlatır. Selim Hassan'ın 1953 çevirisinde tanrı kendisini Hor-em-akhet-Kheperi-Ra-Atum olarak adlandırır. Metnin yaklaşık yarısı eksiktir.

Bazı araştırmacılar bu öyküyü, beklenen varis olmayan bir kralı meşrulaştıran propaganda olarak okur. Bu bir yorumdur ve stel Sfenks'i kimin yaptığı konusunda hiçbir şey söylemez. Yine de anıtın o tarihte kumlara gömülü olduğunu gösterir. 19. yüzyılın başındaki kazıcılar onu hâlâ göğsüne kadar gömülü buldu ve ancak 1930'larda tamamen açığa çıkarıldı. Burada adı geçen tanrılar için Mısır Tanrıları: Kim Kimdir? yazısına bakın.

Sfenks'in burnu neden yok?

Napolyon yüzünden değil. Danimarkalı gezgin Frederic Louis Norden, Sfenks'i 1737'de, Napolyon'un seferinden onlarca yıl önce burunsuz çizdi; daha önceki başka tasvirler de bunu doğrular.

Ortaçağ Mısırlı tarihçisi al-Maqrizi, Sa'im al-dahr adlı bir Sufi'nin 1378'de burnu ve kulakları yok ettiğini aktarır; çünkü köylüler iyi bir Nil taşkını ve bereketli bir hasat umuduyla heykele adaklar sunuyordu. Araştırmacılar bu atfı tartışır. Yüzün incelenmesi, çubuklarla ya da keskilerle yapılmış kasıtlı bir eylemi gösterir ve Lehner, kanıtların kasıtlı bir kırmayı desteklediğini savunur.

Sfenks Mısır'dan daha mı eski?

Hayır. 1991'de Robert Schoch, çevre duvarlarındaki su aşınmasının yağmura işaret ettiğini ve tarihin kabaca MÖ 7000-5000 olduğunu ileri sürdü. Daha sonra tahminini MÖ 10.000'e doğru geri çekti. Eleştirmenler, Schoch'un ve iş birlikçisi John Anthony West'in yönteminde kusurlar buldu. Ayrıca çevre duvarının Giza düzenine uyduğunu ve kireçtaşının yakındaki yapılarda kullanıldığını belirttiler. Jeologlar aşınmayı, Hanedan Dönemi'ne kadar süren Nil taşkınlarına ve ara sıra yaşanan şiddetli yağmurlara bağlar.

Daha ılımlı bir karşı görüş de vardır. Colin Reader 2001'de Sfenks'in Khufu'dan önce yapılmış olabileceğini savundu. James Harrell gibi bir eleştirmen bile bunu, Khafre'den yalnızca birkaç yüz yıl daha eski olarak tanımlar. Bu hâlâ Giza'ya ve Eski Krallık'a ait bir tarihtir ve kayıp bir uygarlık fikrine destek vermez. Bu tür hikâyelerin nasıl büyüdüğü için Atlantis: Platon Gerçekte Ne Yazdı? yazısına bakın.

"Sfenks" adı nereden geliyor?

Ad Yunancadır. Sfenks yapıldıktan kabaca iki bin yıl ya da daha fazla sonra, klasik dönem yazarları heykele, kanatlı ve kadın başlı bir aslan olan Yunan canavarıyla karşılaştırarak "sfenks" dedi. Giza'daki figürün kanadı yoktur ve yüzü bir krala aittir.

Önerilen kökenlerden biri, "sıkmak" ya da "boğmak" anlamındaki Yunanca fiildir. Bir başkası onu Mısırca shesep-ankh ("yaşayan suret") ile ilişkilendirir, ama bu yalnızca bir öneridir. Shesep-ankh kraliyet heykelleri için kullanılan genel bir terimdir; bu anıt için kanıtlanmış bir ad değildir. Modern Arapça ona Abu al-Hol, yani "Dehşetin Babası" der. Mısırlıların ölüleri ve kralları nasıl tasavvur ettiği hakkında daha fazlası için Mısır mitolojisinde ahirete yolculuk ve Firavunların laneti: Efsane gerçekte nerede başladı yazılarına bakın.

Dayandığımız kaynaklar

Antik kaynaklar

  • IV. Thutmose'un Rüya Steli, Giza'da Sfenks'in ön patileri arasında. Çeviri: Selim Hassan, The Great Sphinx (Kahire, Hükümet Matbaası, 1953).
  • al-Maqrizi, al-Khitat (1378'deki tahribatın aktarımı).

Modern araştırmalar

  • Mark Lehner, Archaeology of an Image (Yale Üniversitesi doktora tezi, 1991).
  • Zahi Hawass, Mountains of the Pharaohs (piramit yapıcılarının anlatılmamış öyküsü, 2006).
  • Colin Reader, Sfenks aşınması üzerine makale, Archaeometry (2001).

Okumaya devam et