
Atlantis ilk kez Platon'un iki diyaloğunda, Timaios ve Kritias'ta görünür; bu diyaloglar yaklaşık MÖ 360-355'te yazılmıştır. Anlatılan, Herakles'in Sütunları'nın ötesinde yer alan, Atina'ya saldıran ve tek bir felaket gün ve gecesinde yok olan bir ada gücüdür. Daha eski hiçbir yazar onu anlatmaz ve uzmanların çoğu, Platon'un onu siyasi bir noktayı vurgulamak için uydurduğunu düşünür.
Timaios'ta küçük bir grup adam, ideal devlet üzerine uzun bir tartışmanın ertesi günü sohbet etmek için bir araya gelir. Bunlardan biri, Kritias, ev sahibine bir hikâyeyle karşılık vermeyi önerir. Uyarısına göre hikâye çok tuhaftır ama tümüyle gerçektir, çünkü Yedi Bilge'nin en bilgesi Solon bunun doğruluğuna tanıklık etmiştir. Solon hikâyeyi Mısır'daki rahiplerden almıştır. Onu akrabası Dropides'e anlatmış, Dropides oğlu yaşlı Kritias'a, o da torunu olan, şimdi konuşan Kritias'a aktarmıştır. Zincir özenle kurulmuştur ve dikkat edilecek ilk şey de bu özendir. Platon hikâyesine bir tarihçinin yapacağı gibi bir tanıklar dizisi verir, sonra onu bir diyalog kişisinin ağzına koyar.
Bu rehber dört şeyi birbirinden ayrı tutar: Platon'un ne yazdığını, bunu muhtemelen neden yazdığını, antik çağın onu nasıl okuduğunu ve modern yazarların neler eklediğini. Dar anlamda Atlantis yalnızca ilkidir.
Platon ne yazdı
Hikâye Timaios 20d-25d'de anlatılır ve yarım kalan Kritias'ta (108e-121c) sürer. Anlatıya göre Solon, Mısır'ın Sais kentini ziyaret etmiştir; Platon bir tarih vermez, ama uzmanlar onun yolculuklarını genellikle reformlarından kısa süre sonra, yaklaşık MÖ 590 dolayına yerleştirir. Oradaki bir rahip ona Yunanların çocuklar gibi olduğunu, çünkü eski kayıtları bulunmadığını söylemiştir. Rahibe göre Yunanistan da Mısır da ateşle ve suyla gelen büyük felaketlere defalarca uğramıştı, ama Mısır en kötüsünden kurtulmuştu ve bu yüzden tapınakları geçmişin yazılı belleğini saklıyordu.
Orada kayıtlı en eski olaylardan biri bir savaştı. Rahibin anlattığına göre Solon'dan dokuz bin yıl önce Atina zaten vardı ve ideal türden bir kentti: savaşçıları öteki sınıflardan ayrılmıştı ve yasaları iyiydi. Mısır'ın kendi kenti, rahiplerin hesabıyla, bin yıl sonra kurulmuştu. Bu Atina'ya karşı Atlas Okyanusu'ndan bir güç geldi. Platon ona Herakles'in Sütunları'nın önünde uzanan bir ada (nēsos) der ve onu Libya ile Asya'nın toplamından büyük olarak gösterir. Sütunların kendisi için bkz. Herkül Neden Gerçekten On İki Göreve Mecbur Kaldı.
Kritias adayı ayrıntılandırır. Tanrılar yeryüzünü paylaşırken adayı payına alan Poseidon, ölümlü bir kadından on oğul babası olur ve en büyükleri Atlas ilk kral olur. Bu Atlas bir insandır, Hesiodos'un Titan'ı değildir. Poseidon'un öteki tanrılar arasındaki yeri için bkz. Olimpos'un 12 Tanrısı: Kimdir ve Birbirleriyle Nasıl Akrabadır?. Platon eş merkezli kara ve su halkalarından oluşan, madenlerle ve limanlarla zengin bir başkenti anlatır; bir de, ilahi payını hatırladığı sürece iyi olan, bu pay silikleşince açgözlüleşen bir hanedanı.
Saldırı başarısız oldu. Timaios'a (25c-d) göre Atina, öteki Yunanlar ondan koptuktan sonra tek başına durdu ve kazandı. Sonra “olağanüstü depremler ve seller” geldi ve “tek bir elim gün ve gecede” (Bury/Lamb çevirisi) Atinalı savaşçıları yer, adayı deniz yuttu. Rahibin eklediğine göre oradaki deniz hâlâ geçilemezdir, çünkü adanın geride bıraktığı çamur yolu tıkar.
Platon'da olmayan şeylere dikkat edin. Atlantis'e “kayıp kıta” demez (bu modern bir yakıştırmadır). “MÖ 9600” gibi bir takvim tarihi vermez (bu, rakamlarından yapılan sonraki bir hesaptır). Rahibin adını da anmaz. Yüzyıllar sonra yazan Plütark, Solon'un öğretmenleri için Mısırlı rahip adları verir, ama bunlar diyalogdan değil, Plütark'tan gelir.
| Platon'un metni | Sonradan eklenenler |
|---|---|
| Herakles'in Sütunları'nın ötesinde bir ada | Bir “kayıp kıta” |
| Solon'dan 9.000 yıl önce | “Yaklaşık MÖ 9600”, modern bir hesap |
| Atlas, Poseidon'un oğlu olan insan bir kral | Hesiodos'un Titan'ı Atlas |
| Depremler ve seller, “tek bir elim gün ve gece” (Bury/Lamb çevirisi) | Bir volkanik patlama (modern bir öneri) |
| Solon'la konuşan, adı verilmeyen bir Mısırlı rahip | Trans “okumaları” ve gizli öğretiler |
Neden yazdı
Bağlam çok şey söyler. Timaios, Devlet'teki en iyi kent üzerine uzun sohbeti hatırlatarak açılır ve Kritias, Timaios'un devamıdır. Atlantis hikâyesi, bu ideal kenti iş başında görmenin bir yolu olarak sunulur. Christopher Gill felsefi amacı siyasi olarak okur: antik Atina ideal devleti temsil eder, Atlantis ise onun karşıtıdır, kibirli bir deniz imparatorluğudur. Kathryn Morgan da en temelde mitin Devlet'in model devletini bir anlatı olarak harekete geçirdiğini savunur ve onu MÖ dördüncü yüzyıl Atina'sının ideolojisine bağlar. Yasalar (676a-677c) yakın bir temayı sunar: insanlığın sellerle ve salgınlarla defalarca bir avuca indirildiği fikri; rahibin dersinin arka planı budur.
Gill'in okumasına göre Platon'un hikâyenin gerçek olduğu iddiası edebî bir araçtır. Yöntemi onun tipik yöntemidir: mite bir tanrının sesini değil, bir tanıklar zincirinin ağırlığını verir. Yunanların geçmişi sormak için başka yolları da vardı, örneğin Delfi'deki kâhin (bkz. Delfi Kâhini), ama Platon bir Mısır arşivini ve bir Atinalı yasa koyucuyu seçti.
Peki uzmanlar ne sonuca varıyor? Broadie, Gill ve Nesselrath gibi klasik filologların paylaştığı çoğunluk görüşü, Platon'un hikâyeyi bir mesel ya da uyarıcı bir öykü olarak uydurduğudur. Pierre Vidal-Naquet bunu keskin biçimde söyler: Platon kendi çağının kültüründen yararlandı, ama aynı derecede hayalî bir Atina'dan ayrılamayan kayıp ada miti kendi eseridir. Bir azınlık aynı fikirde değildir. Kimileri hikâyenin ardında daha eski bir gelenek zinciri olduğunu savunur. Kimileri de Platon'un kendi yaşamı sırasındaki olaylara tepki verdiğini düşünür; örneğin Atina'nın Sicilya'ya felaketle sonuçlanan seferi (MÖ 415-413) ya da Helike kentinin MÖ 373'te deprem ve dalgayla yok olması.
Adın daha eski kullanımları vardır ve bu kafa karışıklığı yaratır. Lesbosluİ Hellanikos, Titan Atlas'ın kızları hakkında Atlantis adlı kayıp bir eser yazmıştı. Herodot (4.184) Atlas Dağı yakınında yaşayan bir halktan, Atlantlardan söz eder ve Hesiodos (Theogonia 938) sözcüğü sıfat olarak kullanır (Maia için “Atlas'ın kızı”). Hiçbiri bir ada imparatorluğu anlatmaz. Hellanikos'tan bir parça, Platon öncesi bir geleneği savunanlarca anılır ve bu tartışma hâlâ sürmektedir.
Antik okurlar onu nasıl okudu
Antik okurlar da fikir birliği içinde değildi ve bu önemlidir, çünkü Atlantis'e duyulan kuşkunun neredeyse Atlantis kadar eski olduğunu gösterir.
Bilinen en eski okur, Proklos'un Platon'un ilk yorumcusu saydığı Krantor'dur. Kendi eseri kayıptır, bu yüzden onu yalnızca MS beşinci yüzyılda yazan Proklos aracılığıyla tanırız. Proklos'a göre Krantor hikâyeyi düpedüz tarih saymıştır. Krantor ayrıca Platon'un çağdaşlarının, onunla Devlet'in gerçek mucidi olmadığı ve Mısır kurumlarını kopyaladığı için alay ettiğini bildirir; Platon da karşılık olarak Atina ile Atlantis'in öyküsünü Mısırlılara atfetmiştir. Proklos, Mısırlı rahiplerin bunu doğruladığını, hikâyenin hâlâ korunan sütunlara yazılı olduğunu söylediklerini ekler. Burada dikkatli olmak gerekir: Proklos, Krantor'un sütunları kendisinin okuduğunu söylemez ve bu cümlenin öznesi Yunancada belirsizdir. Uzmanlar, Krantor'un gerçekte bunun ne kadarını söylediği konusunda hâlâ tartışır.
Sonra ünlü nükte vardır: “Onu icat eden, yok etti.” Çoğunlukla Aristoteles'e atfedilir. Gerçek kanıt daha cılızdır. Strabon (2.3.6), Atlantis için “onu icat eden, Şair'in Akhaların suruyla yaptığı gibi, yok etti” demektense konuyu başka türlü ele almanın daha iyi olduğunu düşünen Poseidonios'u aktarır. Yani Poseidonios şakayı onu reddetmek için anar. Aristoteles'e atfedilmesi, Strabon'un başka bir bölümünden (13.1.36) yapılan modern bir çıkarımdır; orada Aristoteles, İlyada'daki uydurma sur konusunda anılır ve bu atıf tartışmalıdır. Sur Homeros'un dünyasına aittir; bir Yunan şiirinin gerçek bir yere dokunduğu bir örnek için bkz. Truva Savaşı Gerçek Miydi?.
Yeni Platoncular Timaios'u simgesel bir eser olarak okudu. Proklos, alegoriyi diyaloğu anlamanın merkezine koyar ve diyaloğu simgesel düzeyde okuyan önceki yorumcuları, Porphyrios'u ve İamblikhos'u anar.
Modern yazarlar neler ekledi
Bu bölümdeki her şey Platon'dan sonradır ve hiçbiri antik metinlerden gelmez.
1882'de Amerikalı politikacı Ignatius Donnelly, genellikle sahte arkeoloji sayılan Atlantis: Tufan Öncesi Dünya'yı (Harper & Brothers) yayımladı. Platon'un anlatısını esas olarak olgusal kabul etti ve bütün uygarlıkların kayıp topraktan türediğini kanıtlamaya çalıştı. Donnelly'nin eleştirmeni Colavito'ya göre, onu yöneten üstün bir beyaz ırk da tasavvur etti. Bu iddianın Platon'da hiçbir dayanağı yoktur; Platon ırktan hiç söz etmez.
Helena Blavatsky, Donnelly'yi Gizli Öğreti'de (1888) benimsedi; burada Atlantisliler dördüncü “kök ırk” oldu, onları beşinci, “Aryan” ırk izledi. Amerika Teozofi Cemiyeti'nin kendisi, Blavatsky'nin Atlantis'inin Platon'un Atlantis'i olmadığını belirtir. W. Scott-Elliot bu şemayı Atlantis'in Öyküsü'nde (1896) ayrıntılandırdı. 1932'de Amerikalı trans medyumu Edgar Cayce, Atlantis hakkında on altı “okuma” verdi; bunların bağımsız bir doğrulaması yoktur ve son yıkım için verdiği tarihlerin özetleri değişir (bazılarında yaklaşık MÖ 10.000, A.R.E. yayınlarında MÖ 9.500).
Irkçı iplik, hikâyenin en karanlık kısmıdır. Vidal-Naquet, “Atlantis ve Uluslar” yazısında (Critical Inquiry, 1992), İspanya'dan İsveç'e, İtalya'dan Almanya'ya Avrupa'nın dört bir yanındaki milliyetçilerin adayı atalarının yurdu olarak sahiplendiğini, bunun en korkunç biçimini de Hitler döneminde aldığını gösterir. Almanya'da Herman Wirth, 1928'de “Atlantik Nordik” bir ırk üzerine Der Aufgang der Menschheit'i yayımladı ve 1935'te SS Ahnenerbe'yi kurup yönetti; sonra Himmler onu görevden uzaklaştırdı. Alfred Rosenberg'in Mythus'u (1930) de “Nordik ırk”ın kökenini Atlantis'e yerleştirdi. Rosenberg'in çevresi ile Wirth'inki birbiriyle çekişti, yani Nazi sahiplenmesi bile tek bir doktrin değildi. Popüler yazılar Ahnenerbe'nin adayı bulmak için dünyayı taradığını öne sürer, ama bu iddialar zayıf kaynaklara dayanır. Vidal-Naquet'nin aynı kitabı bir karşı kullanımı da kaydeder: Theresienstadt kampında bir şair ile bir müzisyen, kendilerini tutsak eden zorbayı Atlantis'in imparatoru olarak canlandırdı.
Saygın görünen en bilinen öneri Minos önerisidir. Yunan arkeolog Spyridon Marinatos, 1939'da Antiquity dergisinde “Minos Girit'inin Volkanik Yıkımı” yazısını yayımladı; bu yazı Minos uygarlığının sonuyla ilgiliydi, Atlantis'le değil. İkisini ancak daha sonra, 1950'de yayımlanan bir makalede (“Atlantis Efsanesi Üzerine”, Cretica Chronica) birbirine bağladı. Fikrin gerçek çekicilikleri var: Ege Tunç Çağı'nın bir deniz gücünün Thera'daki (Santorini) bir yanardağın vurması inanılır bir felakettir; Minos Giriti için bkz. Minotor ve Knossos'un Gerçek Labirenti. Ama Platon'un metnine uymaz. O, Atlantis'i Ege'ye değil Herakles'in Sütunları'nın ötesine yerleştirir, onu Libya ile Asya'nın toplamından büyük yapar ve Solon'dan dokuz bin yıl öncesine tarihler. Öneri, genel olarak felaket hikâyeleri için olası bir ilhamı açıklar. Platon'un bu hikâyeyi neden kurduğunu ya da hikâyenin onun savında ne iş gördüğünü açıklamaz. Bir kıta büyüklüğündeki kara parçasının insanlık tarihi içinde Atlas Okyanusu'nda batması fikrini yer bilimciler kabul etmez. Bu tür iddiaların ölçülü bir incelemesi için Kenneth Feder'in arkeolojideki sahte bilim kitabına bakın.
Hikâye neden ölmüyor
Yanıtın bir kısmı metindedir. Platon, bir tanıklar zinciri, kesin bir sayı, bir çöküş ve sonu olmayan bir hikâye yazdı, çünkü Kritias hikâyenin ortasında durur. Bir kısmı çağdadır: batmış dünya hikâyeleri okurları çeker; daha eski bir örnek için bkz. Nuh'tan Önceki Tufan Hikâyesi. Bir kısmı da gerçek Yunan hikâyelerinin bazen gerçek adlara ve yerlere dayanmasıdır, Midas gerçek bir addı (ve mezarı açıldı) bunu gösterir; bu yüzden okurlar Atlantis'in de dayanabileceğinden şüphelenir. Kanıtlar bunun farklı türden bir hikâye olduğunu söylüyor. Hikâye yararlı olduğu için yaşar; Yunan mitlerinin yeni kitleler için sürekli yeniden kurulmasının nedeni de budur: bkz. Yunan Efsaneleri Neden Şu Anda Yeniden Anlatılıyor.
Kısa yanıtlar
- Platon Mısırlı rahibin adını verdi mi? Hayır. Plütark (Solon 26.1) iki rahibin adını verir: Heliopolisli Psenophis ve Saisli Sonchis; ayrıca Solon'un hikâyeyi şiire dökmeye çalıştığını söyler. Plütark (Solon 31.3), Solon'un şiirden yaşlılık yüzünden vazgeçtiğini belirtir.
- Antik çağda bunu şaka sayan oldu mu? Belki. Khioslu Theopompos, okyanusun ötesinde Meropis adlı bir ülkeden söz etmiştir; bu bir parodi olabilir.
- Bu önce Alman değil, İsveç fikri miydi? Milliyetçi kullanımın uzun bir geçmişi vardır. Olof Rudbeck'in Atlantica'sı (1679), Vidal-Naquet'nin andığı İsveç öncülüdür.
Dayandığımız kaynaklar
Antik kaynaklar
- Platon, Timaios 20d-25d ve Kritias 108e-121c. Çeviriler: R. G. Bury (Loeb Classical Library, 1929); Benjamin Jowett (1871). Şerhli baskı: Christopher Gill, Atlantis öyküsünün baskısı (Bristol Classical Press, 1980).
- Platon, Yasalar 3.676a-677c (yinelenen felaketler).
- Strabon, Coğrafya 2.3.6 ve 13.1.36.
- Plütark, Solon'un Yaşamı 26.1 ve 31.3.
- Proklos, Timaios Yorumu. Çeviri: Harold Tarrant, 1. cilt (Cambridge University Press, 2007).
- Herodot 4.184 ve Hesiodos, Theogonia 938 (adın daha eski kullanımları).
Modern araştırmalar
- Pierre Vidal-Naquet, L'Atlantide (Les Belles Lettres, 2005); Janet Lloyd'un İngilizce çevirisi (University of Exeter Press, 2007).
- Pierre Vidal-Naquet, “Atlantis ve Uluslar”, çeviren Janet Lloyd, Critical Inquiry 18.2 (1992), 300-326.
- Kathryn A. Morgan, “Tasarlanmış Tarih? Platon'un Atlantis Öyküsü ve Dördüncü Yüzyıl İdeolojisi”, Journal of Hellenic Studies (1998).
- Kenneth L. Feder, Frauds (McGraw-Hill), arkeolojide bilim ve sahte bilim üzerine.
- Spyridon Marinatos, “Minos Girit'inin Volkanik Yıkımı”, Antiquity 13 (1939), 425-439; “Atlantis Efsanesi Üzerine”, Cretica Chronica (1950).
- Ignatius Donnelly, Atlantis (Harper & Brothers, 1882), tufan öncesi dünya üzerine.
- Helena P. Blavatsky, Gizli Öğreti (1888); W. Scott-Elliot, Atlantis'in Öyküsü (1896).


