
Mısır metinleri yaklaşık üç bin yıl boyunca 1.400'den fazla tanrının adını verir; bugün en iyi bilinenler Ra, Osiris, İsis, Horus, Set, Neftis, Thoth, Anubis, Hathor, Bast, Sehmet, Ptah, Amon ve Ma'at'tır. Rolleri döneme ve kente göre değişti, tanrılar çoğu kez birbiriyle kaynaştı; Amon-Ra bunun örneğidir.
MÖ 700 civarında, Yirmi Beşinci Hanedan kralı Şabaka (saltanatı farklı biçimlerde tarihlenir, bugün çoğunlukla MÖ 705-690 dolaylarına yerleştirilir) büyük bir taş levhaya bir metin kazıttı. Yazıt nedenini söyler: solucanların yediği eski bir tomar bulmuştu ve onun kaybolmasını istemiyordu. Metin, tanrı Ptah'ın kalbi ve diliyle, yani önce düşünüp sonra konuşarak yarattığını anlatır. O tomarın gerçekte ne kadar eski olduğu Mısırbilimin büyük tartışmalarından biridir; önerilen tarihler en eski hanedanlardan Yirmi Beşinci Hanedan'ın kendisine kadar uzanır.
Şabaka Taşı iyi bir başlangıç noktasıdır, çünkü Mısır tanrıları hakkında iki şeyi birden gösterir. Hikâyeleri kurtarmaya değerdi ve ne kadar eski olduklarından hiçbir zaman tam olarak emin değiliz.
Resmî bir liste yoktur
Antik Mısır'da kimse "başlıca tanrıların" bir listesini çıkarmadı. Kutsal bir kitap ve mitlerin yetkili bir sürümü yoktu. Bildiklerimiz, binlerce yıl boyunca yapılmış tapınak duvarlarından, mezarlardan, papirüslerden ve yazıtlardan derlenir; bu sürede yeni tanrılar ortaya çıktı, eskileri silikleşti ve tanrıların karakterleri hiçbir zaman düzgünce sabitlenmedi.
Sayının kendisi bile tartışmalıdır. Başvuru kaynakları genellikle yaklaşık 1.500 adlandırılmış tanrıdan söz eder, Allen 1.400'den fazla olduğunu tahmin eder, Leitz ise “binlerce ve binlerce” der. Dolayısıyla açılış paragrafındaki on dört isim modern bir editörün seçimidir: bir okurun en çok karşılaşacağı figürlerden derlenmiş bir seçki. Bu bir Mısır kanonu değildir. Seçki, her birinin neyle bilindiğiyle birlikte şöyledir.
| Tanrı | Neyle bilinir | Daha fazlası için |
|---|---|---|
| Ra (Re) | Güneş tanrısı; Beşinci Hanedan'a gelindiğinde en önemli tanrılardan biri; Amon, Horus ve Atum'la kaynaştı | Ra'nın Gece Yolculuğu ve Yılan Apep |
| Osiris | Ölülerin efendisi, bereket ve bitki örtüsü tanrısı; ilk kez Beşinci Hanedan'da tanıklanır, Piramit Metinleri'nde öne çıkar | İsis ve Osiris: İlk cinayet gizemi |
| İsis | Ennead'ın bir üyesi ve Osiris öyküsünün merkezindeki figür | İsis ve Osiris: İlk cinayet gizemi |
| Horus | Osiris öyküsünün bir parçası; Ra ile Ra-Horakhty olarak kaynaştı | İsis ve Osiris: İlk cinayet gizemi |
| Set | İtibarı onurlandırılmaktan şeytanlaştırılmaya savrulan bir tanrı | Aşağıdaki “Bir tanrı taraf değiştirdiğinde” bölümüne bakın |
| Neftis | Ennead'ın bir üyesi; bazı dönemlerde Anubis'in annesi | Anubis Neden Bir Çakal? (Bir Kurt Olabilir) |
| Thoth | Yazıyla ilişkilendirilen tanrı | Thoth ve Yazının İcadı (ve Sokrates Neden Bundan Hoşlanmadı) |
| Anubis | İlk dönem cenaze tanrısı; çakal ya da köpeksi bir hayvan olarak gösterilir | Anubis Neden Bir Çakal? (Bir Kurt Olabilir) |
| Bast | Önce dişi aslan olarak gösterilir; kedi sonradan geldi | Bast ve antik Mısır'ın kedileri: Neden kutsaldılar? |
| Sehmet | Dişi aslan tanrıça; bir Orta Krallık metni onu kuralları çiğneyenlere karşı konumlandırır | Aşağıdaki “İşlevlerine göre tanrılar” bölümüne bakın |
| Ptah | Memfis Teolojisi'nin yaratıcısı; kalbi ve diliyle iş görür | Aşağıdaki “İşlevlerine göre tanrılar” bölümüne bakın |
| Amon | Ogdoad'da yer alır; Ra ile Amon-Ra olarak kaynaştı | Aşağıdaki “Birleşmeler” bölümüne bakın |
| Ma'at | Kozmik düzen, tanrıça olarak kişileştirilmiş | Aşağıdaki “İşlevlerine göre tanrılar” bölümüne bakın |
Açılış paragrafında adı geçen Hathor için tabloda satır yok.
Tanrı aileleri
Mısırlı rahipler tanrıları gruplar halinde düzenlemeyi severdi ve her grup bir yere aitti.
En iyi belgelenmiş olanı, Heliopolis ile ilişkilendirilen Ennead, yani “Dokuzlu”dur. Piramit Metinleri'nde yer alır, dolayısıyla en az Beşinci Hanedan kadar eskidir. Oradaki bir liste Atum, Şu, Tefnut, Geb, Nuit, Osiris, İsis, Set ve Neftis'i sayar. Atum'un bilinen en eski kaydı da bu metinlerdedir. Üyelik katı değildi: bazı sürümlerde Yaşlı Horus da vardır. Ennead önemlidir, çünkü Osiris öyküsünün tanrılarını gökyüzü ve yer tanrılarıyla tek bir soy ağacında toplar.
Hermopolis'in Ogdoad'ı, yani “Sekizli”si daha fazla özen ister. Grubun tamamı bir Eski Krallık gerçeği değildir. Ogdoad'a ilişkin kesin olarak bilinen en eski anış, Hatşepsut'un Onsekizinci Hanedan'daki Speos Artemidos yazıtıdır ve bazı bilginler grubun sonradan kurulmuş bir yapı olduğunu savunur. Fransız bilgin Christiane Zivie-Coche, grup üzerine çalışmasına “ou l'invention d'un mythe” (“ya da bir mitin icadı”) ile biten bir başlık verdi. Dizilim de değişirdi: Yirmi Yedinci Hanedan dönemindeki Hibis'te Amon ve Amonet'in yerini Kerh ve Kerhet aldı. Erkekler kurbağa başlı, dişiler yılan başlı gösterilir. O hâlde bunu hep var olmuş bir aile olarak değil, zamanla biçimlenmiş bir gelenek olarak anmak gerekir.
Memfis farklı türden bir teoloji sunar ve bunda yaratıcı Ptah'tır. Şabaka Taşı'ndaki öğreti budur ve tarihlendirmesi tartışmalıdır. Taşın kendisi Yirmi Beşinci Hanedan'a aittir. Metne gelince, Breasted önce onu en geç erken Onsekizinci Hanedan'a yerleştirdi, sonra Piramit Çağı tarihini savundu. Erman, Sethe, Junker ve Frankfort ilk beş hanedanı seçti, Grimal ise 1988'de Eski Krallık'ı savundu. Friedrich Junge 1973'te Eski Krallık tarihi için filolojik bir dayanak bulamadı. Konu çözülmüş gibi onu Eski Krallık metni diye adlandırmamalıyız.
Teb, Amon'un yurdudur; tanrı, tapanlarının kenti yükselince zirveye çıktı. Yükselişinin nasıl işlediği için aşağıdaki birleşmeler bölümüne bakın.
Bu sistemler akraba olduğu kadar rakiptir de. Heliopolis, Hermopolis ve Memfis dünyanın nasıl başladığını kendi yollarıyla anlattı ve Mısırlılar bunlardan birini seçmek zorunda hissetmedi.
İşlevlerine göre tanrılar
İşlev üzerinden sınıflamak yardımcı olur, yeter ki çoğu tanrının birden fazla işlevi olduğunu unutmayalım.
Yaratılış. Heliopolis geleneğinde Atum, Hermopolis'te Ogdoad ve Memfis'te Ptah, her şeyin nasıl başladığı sorusuna verilmiş üç farklı yanıttır. Ptah'ın yanıtı alışılmadık ölçüde soyuttur: dünya vardır, çünkü kalpte tasarlanmış ve dille söylenmiştir.
Güneş. Ra, Beşinci Hanedan'da en önemli tanrılar arasındaydı. Öyküsü günlük bir yolculuk ve günlük bir tehlikedir; Ra'nın Gece Yolculuğu ve Yılan Apep yazısında anlatılır.
Ölüm. Osiris ölülere hükmeder ve aynı zamanda bereket ve bitki örtüsüyle ilişkilidir; ölülerle ekinlerin aynı öyküye ait olması bundandır. Anubis daha eski cenaze tanrısıdır, İsis ve Neftis de aynı çevreye aittir. Bir ruhun tüm bunlardan nasıl geçtiği Mısır mitolojisinde ahirete yolculuk yazısında anlatılır. Yaygın bir fikre dikkat edin: Osiris güneş tanrısı değildir ve İsis bir ay tanrıçası değildir.
Yazı. Thoth, kâtiplerle ve yazılı sözle bağlantılı tanrıdır; kendi öyküsü Thoth ve Yazının İcadı (ve Sokrates Neden Bundan Hoşlanmadı) yazısındadır.
Koruma. Dişi aslan tanrıçalar kralı ve ülkeyi korur. “Sadıkların Öğretisi” adlı bir Onikinci Hanedan metni kralı “İki Ülke'yi koruyan Bast” olarak, kuralları çiğneyenlere karşı ise Sehmet olarak adlandırır. İki adda da aynı şiddetli koruma görülür.
Düzen. Ma'at hem bir ilke hem bir tanrıçadır ve Mısırlılar ikisini birbirinden ayırmazdı. Beşinci Hanedan'dan itibaren vezirler “Ma'at rahibi” unvanını taşıdı. İnternette “Ma'at'ın yedi ilkesi” ya da “Ma'at'ın 42 yasası” gibi modern listeler bulursunuz; ancak yedi ilke antik metinlerde yer almaz ve modern bir uyarlamadır. Bunları Mısır doktrini diye okumayın.
Neden insan bedeni ve hayvan başı?
Mısır tanrılarının sanattaki en bilinen özelliği, insan bedeniyle hayvan başının karışımıdır: çakal başlı Anubis, ibis başlı Thoth, dişi aslan başlı Sehmet. Mısırlıların tanrılarını böyle düşündüğünü ya da hayvanlara hayvan olarak taptığını sanmak cazip gelir. Kanıtlar bunu desteklemez.
Mısır sanatı tanrıları pek çok biçimde gösterdi: tümüyle insandan tümüyle hayvana, birleşik biçimlere kadar. Richard Wilkinson insan bedenli, hayvan başlı olanlara “bimorfik” der ve başın her zaman asıl öğe olduğuna dikkat çeker (bu noktayı Henry Fischer'dan alır). Fischer'ın formülüne göre aslan başlı bir tanrıça, insan biçimine girmiş bir aslan tanrıçadır; kraliyet sfenksi ise aslan biçimine bürünmüş bir insandır. Erik Hornung'un bu figürlerin bir tür ideogram olduğunu savunduğu yorumlanır: bir tanrının niteliklerini gösterme yolu, tanrının nasıl göründüğünün portresi değil.
Söyleyebileceklerimizin sınırları var. Hiçbir antik Mısır metni bu geleneği açıklamaz; dolayısıyla “baş doğayı, beden eylemi gösterir” modern bilimsel bir yorumdur. Bu tür imgeleri harfiyen alan Yunanlı ziyaretçiler yanıldı ve Plütark, İsis ve Osiris üzerine eserinin sonlarına doğru hayvana tapınmayı kınar. Bu polemik Yunan'a aittir. Mısırlıların kendileri hakkında söylediği şey değildir.
Bir tanrı taraf değiştirdiğinde
En büyük yanlışlardan biri, “Mısırlılar şuna inanırdı” demeyi tek bir ifade saymaktır. Tanrılar değişti.
Set. Adı ilk kez Piramit Metinleri'nde tanıklanır. Horus adı yerine Set unvanı kullanan Peribsen ve hem Horus'u hem Set'i kullanan Hasehemui gibi İkinci Hanedan kralları krallıklarını bu tanrı üzerinden dile getirdi. Lahit Metinleri ve Mısır Ölüler Kitabı onu karışık bir ışıkta gösterir. Ramesesler Döneminde krallar onu onurlandırdı, I. Seti adını bile ondan aldı. Ancak Geç Dönem ve Greko-Romen dönemlerde açıkça şeytanlaştırıldı. Bu kaymanın ne zaman başladığı tartışmalıdır: kimi Üçüncü Ara Dönem der, kimi Yirminci Hanedan, kimi Yirmi Beşinci ya da Yirmi Altıncı Hanedan. Set her zaman kötü tanrı değildi.
Anubis. Piramit Metinleri'nde adı geçen bir cenaze tanrısıdır. Orta Krallık'a gelindiğinde Osiris, yeraltı dünyasının efendisi olarak onun yerini almıştı. Soyu da kaynağa ve döneme göre değişir: Ra, Neftis ve Osiris, Set ya da başka anlatımlarda Bast veya İsis. Bu yüzden “Anubis, Osiris'in oğludur” zamandan bağımsız bir gerçek olarak söylenemez.
Bast. En eski kayıtlarından Yeni Krallık'ın sonlarına kadar yalnızca dişi aslan olarak gösterilir. Kedi sonraki bir gelişmedir ve kaymanın tam olarak ne zaman gerçekleştiği tartışmalıdır. Daha ayrıntılı öykü Bast ve antik Mısır'ın kedileri: Neden kutsaldılar? yazısındadır.
Birleşmeler
Mısır tanrıları ayrı kutularda kalmadı. Amon'un Ra ile eşleşmesi bunun ünlü örneğidir. Modern bilginler buna senkretizm der. UCL'nin Digital Egypt rehberi, bunun her adın ayrı bir karakter olduğu varsayımımızı zayıflattığını belirtir. Ra ayrıca Horus ile Ra-Horakhty olarak ve Atum'la birleştirildi. Jan Assmann'ın Re und Amun (1983) adlı kitabı, bunun Onsekizinci ile Yirminci Hanedan arasında çok tanrılı dünya görüşünü nasıl etkilediğini inceler.
Dolayısıyla “Amon-Ra” okuduğunuzda el ele tutuşan iki tanrı düşünmeyin. Bir rahipliğin iki adla anlatmak istediği tek bir ilahi gücü düşünün; Mısırlılar bunun her iki biçimde de var olmasından rahatsız olmuyordu.
Bütün bunları nasıl biliyoruz
En eski dinî metinler, Beşinci Hanedan'ın sonundan Altıncı Hanedan'a ve sonrasına kadar kral ve kraliçe piramitlerine kazınan Piramit Metinleri'dir. Bilinen en eski kopya, MÖ 24. yüzyılın sonlarına ait Unas Piramidi'ndedir. Metinler büyük olasılıkla bu kopyadan eskidir, ama ne kadar eski olduğu tartışmalıdır ve internette görebileceğiniz “MÖ 3000” rakamlarının sağlam bir dayanağı yoktur. Bunlar krallara ayrılmıştı ve resimlenmemişti.
Yaklaşık MÖ 2100'den başlayan Lahit Metinleri bu tür büyüleri başkalarına taşıdı. Mısır Ölüler Kitabı Yeni Krallık'ın başında ortaya çıktı ve MÖ 1450 dolaylarında büyüleri papirüs tomarlara yazılıyordu. Büyülerin çoğu, daha önceki iki derlemeye kadar izlenebilir. Yani tanrılara erişimimiz cenaze yazıları, tapınak yazıtları ve sonraki kopyalar üzerinden işler.
Osiris öyküsünün en bilinen anlatımı hiç de Mısırlı değildir. Plütark İsis ve Osiris Üzerine adlı eserini MS 120 dolaylarında, Delfi'de bir rahibe olan Kleia'ya hitaben yazdı. Eser, Orta Platonculuk felsefesini Mısır kültüne dair gerçek bilgilerle karıştırır. Mısır dinine ilişkin en kapsamlı Yunan bakışıdır, ama kesinlikle doğru bir veri kaynağı değildir; Plütark Kleia'ya (11. bölüm, 355B) gezintilerin ve parçalanmaların gerçekten yaşandığını düşünmemesini de söyler. Set'i Yunan Typhon'la özdeşleştirir. Bu, Yunanlaştırılmış ve Platoncu bir anlatımdır. Mitin ayrıntıları için İsis ve Osiris: İlk cinayet gizemi yazısına bakın.
Mezarlar üzerindeki sözde lanetler için geldiyseniz, o başka bir konudur ve kendi öyküsü Firavunların laneti: Efsane gerçekte nerede başladı yazısındadır. Başka panteonlarla karşılaştırmak isterseniz Olimpos'un 12 Tanrısı: Kimdir ve Birbirleriyle Nasıl Akrabadır? ve İskandinav Tanrıları: Ásgard'da ve Ötesinde Kim Kimdir rehberleri var.
Kısa yanıtlar
- “Tanrı” için Mısırca sözcük nedir? Nṯr (dişil nṯrt). Kökeni belirsizdir ve bilginlerin önerdiği köken açıklamaları kabul görmemiştir.
- En eski büyü derlemesi ne kadar büyüktür? Unas Piramidi, Piramit Metinleri'nden 283 büyü içerir. Mısırca adı “Gündüz Çıkış Büyüleri” olan Mısır Ölüler Kitabı'nda yaklaşık 200 büyü vardır.
- Kullandığımız adlar Mısırca mıdır? Çoğunlukla Yunanca biçimlerdir. Osiris, wsjr adının Yunanca biçiminden, İsis ꜣst diye yazılan bir adın Yunanca biçiminden, Anubis ise Inpu adının Yunanca biçiminden gelir. Hiyeroglifler ünlüleri kaydetmez, bu yüzden özgün telaffuz belirsizdir.
- Yunanlılar Mısır tanrılarını tanıdı mı? Evet, kendi terimleriyle. Herodot Osiris'i Dionisos'la özdeşleştirmişti; bu alışkanlığa interpretatio graeca denir. Bize Yunanlıların Mısır'ı nasıl gördüğünü anlatır, Mısırlıların tanrılarını nasıl gördüğünü değil.
Dayandığımız kaynaklar
Antik kaynaklar
- Piramit Metinleri (Beşinci Hanedan'ın sonundan itibaren kral ve kraliçe piramitlerine kazınmıştır; en eski kopya MÖ 24. yüzyılın sonlarına ait Unas Piramidi'ndedir).
- Lahit Metinleri (yaklaşık MÖ 2100'den) ve Mısır Ölüler Kitabı (Yeni Krallık'ın başından itibaren).
- Şabaka Taşı (Memfis Teolojisi), Yirmi Beşinci Hanedan. Leonard H. Lesko'nun Eski Mısır kozmogonileri ve kozmol


