
Hades'i yalnızca 1997 tarihli animasyon filminden tanıyorsan, Zeus'u devirmek isteyen mavi alevli, hızlı konuşan bir kötü adam tanıyorsun. Harika bir performans ve mitlerdeki karakterin neredeyse tam tersi. Gerçek Hades'in bir planı yok. Bir işi var.
Kardeşler dünyayı nasıl paylaştı
İlyada'da güzel bir özet var. Titanlar yıkılınca Kronos'un üç oğlu kura çekti. Zeus göğü, Poseidon denizi, Hades ise karanlık, puslu yeraltı dünyasını aldı. Yeryüzü ve Olimpos ortak kaldı. Gayriciddi, neredeyse bürokratik bir sahne ve Hades'in rolünü açıklıyor: bir krallık kazanmadı, gösterişsiz olanı çekti.
O zamandan sonra krallığı herkesin sonunda ziyaret edeceği bir yerdi ve oradan nadiren çıkardı. Yunan mitinin tamamında onun yeryüzünde göründüğü yalnızca birkaç hikâye var. En bilineni, Zeus'un izniyle gerçekleşen Persefoni'nin kaçırılmasıdır. İlyada'da Herakles'in onu Pylos'ta bir okla yaraladığı ve tedavi edilmek için Olimpos'a çıktığı tuhaf bir bölüm var. Ölüm tanrısının tıbbi tedavi görmesi nadir bir komedi anı.
Zengin olan
Yunanlılar onun adını söylemekten çekinirdi. Ona çoğu zaman "zengin" anlamına gelen Plouton derlerdi; çünkü tahıl tohumundan gümüşe kadar toprağın altındaki her şey onun krallığına aitti. Latincede bu Pluto oldu; cüce gezegenin adı bu yüzden Plüton. Ayrıca "Çoklarının Ev Sahibi" ve "Misafirperver" gibi örtmece adlar da kullanırlardı; çünkü herkes sonunda onun misafiri olurdu.
Diğer tanrılar gibi nadiren tapılırdı. Az tapınağı vardı. Elis'tekini yılda yalnızca bir kez açar, içeri yalnızca rahip girebilirdi. İnsanlar yardım için ona dua etmezdi; çünkü bir faydası yoktu. Yunanlılar onu esnemez sayardı: rüşvet almaz, kimseyi bırakmazdı.
Yeraltı dünyası cehennem değildir
Yunan ahireti ateş yeri değildi. Çoğu insan, hayaletlerin yarasalar gibi uçuştuğu Asfodel Çayırı denen kasvetli, gölgeli bir ovada sonlanırdı. Odisseia'da Odisseus ölüleri ziyaret ettiğinde Ahilleus'un hayaletiyle karşılaşır. Odisseus onun orada, böylesine büyük bir kahraman olarak mutlu olması gerektiğini söyler. Ahilleus, tüm ölülere hükmetmektense yeryüzünde yoksul bir adamın yanında kiralık bir çiftlik işçisi olmayı tercih edeceğini söyler.
Şanslı birkaç kişi dünyanın kıyısında bir rahatlık yeri olan Elision'a ve Mutlular Adaları'na giderdi. Tantalos, Sisifos ve dev Tityos gibi çok az suçlu, yeraltı dünyasının altındaki derin bir çukur olan Tartaros'ta cezalandırılırdı. Ölüleri ayıran yargıçlar, yaşarken kral olmuş üç adamdı: Minos, Radamanthis ve Aiakos.
Hades ruhlara eziyet etmezdi. Onları yalnızca tutardı. Üç başlı bir köpek, Kerberos, kapıyı bekler; davetsiz misafirleri dışarıda tutmak için değil, kimsenin çıkmadığından emin olmak için.
Şeytanla nasıl karıştırıldı
Birkaç şey oldu. Birincisi bir çeviri meselesi. İbranice Kutsal Kitap M.Ö. üçüncü ve ikinci yüzyıllarda Yunancaya çevrilirken çevirmenler mezar ya da ölülerin yeri anlamına gelen İbranice Şeol için Hades sözcüğünü kullandı. Yunanca yazılmış Hıristiyan Yeni Ahit de aynı sözcüğü kullanır. Zamanla, sonraki cehennem fikirlerinin gelmesiyle ikisi birbirine karıştı ve İngilizce çeviriler Hades'i bazen cehennem diye verir.
İkincisi görsel. Karanlık şeylere dair bir sözcük dağarcığı istediklerinde antik dünyaya başvuran Orta Çağ ve Rönesans sanatçıları, Yunan yeraltı dünyası imgelerini ödünç aldı. Üç başlı köpek, ateşli nehir ve katı yargıç hepsi Hıristiyan cehennemi tasvirlerinde göründü. Dante'nin Cehennem'inde Haron, Minos ve Kerberos var.
Gerçekte ne
Hades, sert bir gerçeğe en çok anlam veren figürdür. Herkes ölür. Sonrasında olanlardan birinin sorumlu olması gerekir. Yunanlılar katı ve tarafsız, zalim olmayan ve pazarlık edilemeyen bir kral hayal etti. Bu yüzden ondan korkuyor ve bu yüzden de tuhaf biçimde ona güveniyorlardı.
Nane olan nemf
Hades'in takipçi olduğu bir hikâyesi var, ama bir kelime oyunuyla biter. Yeraltı dünyasında yaşayan nemf Minthe dikkatini çekti ve Hades ona kur yapmaya başladı. Karısı Persefoni bunu öğrenince çılgına döndü ve nemfi ezdi ya da bir bitkiye dönüştürdü. Bazı anlatımlarda Hades, dönüşümü geri alamayacağı için ona tatlı bir koku verdi; ezildiğinde her seferinde harika kokması için. Bitki nanedir ve onun Yunanca adı minthe, nemfin adıdır. Tuhaf bir biçimde komik bir dipnottur, ama Yunanlıların ölüm tanrılarını fikirleri olan bir karısı olan bir koca olarak hayal ettiğini gösterir.
Yeraltı dünyasına gerçek bir kapı
Yunanlıların ve Romalıların Hades'e giriş saydığı gerçek yerler de vardı. Coğrafyacı Strabon, M.S. birinci yüzyılın başlarında yazarken bugünkü Pamukkale'de, Hierapolis'te birini anlatır: içine uçan her kuşu öldürecek kadar zehirli, ölümcül bir buharın yükseldiği, Plutonium denen bir mağara. Strabon serçelerin ölü düştüğünü bizzat gördü. Bağışık olan Kybele rahiplerinin, diyor, belki nefeslerini tutarak girebildiğini. Yüzyıllarca Plutonium bir efsane sayıldı. 2013'te Francesco D'Andria başkanlığındaki İtalyan arkeologlar onu tespit etti: bir merdiveni ve havadan ağır olup yere yakın toplanan volkanik karbondioksit kaynağı olan bir mağara. Deneyler mağaradaki kuşların gerçekten öldüğünü gösterdi. Yeraltı dünyasının kapısı doğal bir gaz tuzağı çıktı.
Her şeyin sonunda biriyle buluşmak zorundaysan, kayırdığı kimse olmayan adil bir yargıç en kötü seçenek değildir.


