Aztek · 10 dk okuma

Aztek Tanrıları: Kimdiler ve Onları Nasıl Biliyoruz

Huitzilopochtli, Tezcatlipoca, Quetzalcoatl, Tlaloc ve diğerleri: başlıca Mexica tanrıları, mitleri ve İspanyol rahiplerin bilgimize etkisi.

Hikâyeler sayfasına dön
Tenochtitlan'ın ikiz tapınaklı piramidi, gölün üzerinde gün doğarken; gökte çizilmiş tüylü bir yılan ile bir jaguar, kanolar ve kadife çiçekleri arasında.

Mexicaların, yani genellikle Aztek denen halkın başlıca tanrıları şunlardı: Huitzilopochtli (güneş ve savaş, Tenochtitlan'ın koruyucusu), Tezcatlipoca (“Tüten Ayna”), Quetzalcoatl (tüylü yılan), Tlaloc (yağmur), Coatlicue (Huitzilopochtli'nin annesi) ve Mictlantecuhtli (Mictlān'ın efendisi). Onlar hakkındaki bütün yazılı kaynaklar İspanyol fethinden sonra üretildi.

1978'de Mexico City'nin merkezinde yerden büyük, oyma bir taş disk çıktı. Disk, parçalara ayrılmış bir kadını gösteriyor: başı gövdesinden kopmuş, kolları ve bacakları dağılmış. Bu kadın Coyolxauhqui, Mexicaların koruyucu tanrılarının doğumu hakkında anlattığı bir mitin figürü. Buluntu, Tenochtitlan'ın büyük tapınağı Templo Mayor'un kazılmasına yol açtı. Disk tapınak merdivenlerinin dibinde yatıyordu. Mit bunun nedenini açıklıyor: tapınak, anlatıya göre tanrının doğduğu ve kız kardeşinin öldürüldüğü dağın bir modeli olarak inşa edilmişti.

Bu tanrılar hakkında bilinmesi gereken ilk şey budur. Onları İspanyol gözlerin altında yazılmış kitaplardan ve toprağın altından çıkarılmış nesnelerden tanıyoruz, ve bu ikisi her zaman uyuşmuyor.

Bir bakışta yedi tanrı

TanrıBilinen yönüBaşlıca kaynak
HuitzilopochtliSavaş ve güneş; Tenochtitlan'ın koruyucusu, Templo Mayor'da bir tapınağı vardıFloransa Kodeksi 3. Kitap, 1. bölüm; arkeoloji
Tezcatlipoca“Tüten Ayna”, kâhinlerin obsidiyen aynalarından adını alır; kaderin efendisiFloransa Kodeksi 1. Kitap; Olivier'in incelemesi
QuetzalcoatlTüylü yılan; Maya karşılıkları vardırFloransa Kodeksi 1. Kitap
TlalocYağmur; Templo Mayor'u Huitzilopochtli ile paylaşırdıFloransa Kodeksi 1. Kitap
CoatlicueHuitzilopochtli'nin ve Coyolxauhqui'nin annesiFloransa Kodeksi 3. Kitap, 1. bölüm
CoyolxauhquiCoatepec'te öldürülen kız kardeşFloransa Kodeksi 3. Kitap, 1. bölüm; 1978 diski
MictlantecuhtliÖlüler yeri Mictlān'ın efendisi; eşi Mictecacihuatl küçük bir figürdürFloransa Kodeksi 3. Kitap, Ek

Mexica, Nahua, Aztek: bu tanrılar kimin?

“Aztek” kullanışlı bir sözcüktür, halkın kendi adı değildir. Aztecah, “Aztlan'dan gelen halk” anlamına gelir ve Mexica göç anlatılarında geçer. Sözcüğün bütün kültür için kullanılması modern bir uygulamadır: 1780'de tarihçi Clavijero yaygınlaştırdı, 1810'da Humboldt yaydı.

Mexicalar Üçlü İttifak'ın yöneticileriydi ve Nahuatl konuşuyorlardı. Dili ve kültürün büyük bölümünü paylaşan daha geniş bir aileye, Nahualara aittiler. Mexicaların kendileri de iki şehre ayrılmıştı: Tenochtitlan (halkı Tenochca) ve Tlatelolco (halkı Tlatelolca). Bu yazıda “Mexica” dediğimizde baskın grubu, yani kaynaklarımızın en iyi anlattığı grubu kastediyoruz. Nahua komşuların kendi yerel tanrıları ve hikâyelerin kendi sürümleri vardı; kaynaklar bize tek ve düzenli bir kanon vermiyor.

Mayalar ayrı bir uygarlıktır; kendi dilleri ve kendi tanrıları vardır. Bazı figürler birbirine benzer, aşağıda bir tanesiyle karşılaşacağız, ama bir Mexica tanrısı Nahuatl adı verilmiş bir Maya tanrısı değildir. Başkentin kuruluşu için Tenochtitlan'ın Kuruluşu: Kartal ve Kaktüs yazısına bakın.

Huitzilopochtli: savaş, güneş ve bir şehir

Huitzilopochtli, Mexicaların ve Tenochtitlan'ın koruyucusuydu. Kongre Kütüphanesi, Floransa Kodeksi'ni anlatırken onu savaş ve güneş tanrısı olarak tanımlar. Tapınağı Templo Mayor'daydı ve tapınağın iki yanı vardı: biri ona, biri yağmur tanrısı Tlaloc'a aitti.

Güneşle neden ilişkilendirilmişti? Araştırmacılar Mexica inancını şöyle özetler: Huitzilopochtli güneşi gökyüzünde yürütüyordu ve bunu yapmak için insan kanının gücüne ihtiyaç duyuyordu. Kurbanın Mexica dininin merkezinde durmasının nedeni bu inançtır; aşağıda buna döneceğiz.

Tezcatlipoca ve Quetzalcoatl

Tezcatlipoca “Tüten Ayna” demektir. Ad, rahiplerin falcılıkta kullandığı obsidiyen aynalara gönderme yapar. Guilhem Olivier, tanrı üzerine yazdığı monografide onun kaderin efendisi olduğu ve çağların sonunu önceden bildirdiği sonucuna varır. Güneş, ay ve Venüs ile bağlantıları vardır; Olivier'in okumasında gece ya da batan güneş ile ay ikisi de önemlidir ve kaynaklar hangisinin ağır bastığını net biçimde çözmez. “Tüten ayna” kısa açıklaması doğrudur, ama kolay tanımlanamayan bir tanrıyı gizler.

Tüylü yılan Quetzalcoatl grubun en tanınmış üyesi ve sonraki efsanelerde en çok karışan figürüdür. Mayaların benzer figürleri vardı: Yucatec Mayalarda Kukulkan, K'iche'lerde Q'uq'umatz. Bunlar karşılıktır, aynı tanrı değildir; her halk kendi figürü hakkında kendi hikâyelerini anlatmıştır. Farklı bir mantıkla işleyen bir Maya hikâyesi için Kahraman İkizler ve Xibalba'nın Efendileri yazısını okuyun.

Quetzalcoatl'a bağlanan ünlü bir hikâye, fetihle ilgili modern bir mittir. Moctezuma'nın Cortés'i geri dönen tanrı sandığı fikri iyi desteklenmiyor. Matthew Restall ve Camilla Townsend, teotl sözcüğünün Avrupa dillerindeki “tanrı” sözcüğüyle tam örtüşmediğini belirtir; sözcük güçlü ya da kutsal bir varlık ya da bir tanrı taklitçisi gibi anlamlar da taşıyabiliyordu. Townsend, Cortés'in geri dönen bir tanrı olduğu hikâyesinin izini 1552'de López de Gómara'ya kadar sürer ve Sahagún'un Nahua yardımcılarının bunu sonradan ayrıntılı, çarpıcı bir anlatıya dönüştürmeye katkıda bulunduğunu savunur. Tam tartışma Moctezuma Cortés'i Bir Tanrı mı Sandı? Büyük Olasılıkla Hayır yazısında.

Coatlicue ve Coatepec'teki doğum

En iyi belgelenmiş Mexica miti, Floransa Kodeksi'nin 3. Kitabının ilk bölümünde anlatılan Huitzilopochtli'nin doğumudur. Coatlicue, Tula yolu üzerindeki Coatepec'te yaşıyordu. Güneyin dört yüz tanrısının ve onların kız kardeşi Coyolxauhqui'nin annesiydi. Huitzilopochtli tam silahlı olarak doğdu. Coyolxauhqui'ye ateş yılanıyla vurdu ve başını kesti.

Templo Mayor bu sahneyi yankılayacak biçimde inşa edilmişti; parçalanmış kız kardeşin oyma bedeni piramidin dibindeydi. Araştırmacılar diski, merdivenlerden aşağı fırlatılan kurban kurbanlarıyla ilişkilendirir. Mit, ayine zeminini verir.

1790'da bulunan büyük heykel geleneksel olarak Coatlicue diye tanımlanır. Bu tanım, onun koruyucu tanrının annesi olarak göründüğü Floransa Kodeksi pasajına dayanır. Cecelia Klein'ın 2008 tarihli makalesi farklı bir okuma önerir: heykel, kurban edilmiş bir yaratıcı tanrıçayı gösteriyor olabilir.

Ölüler ve Mictlān

Mictlantecuhtli, Mictlān'ı yönetirdi. Floransa Kodeksi'nin 3. Kitabına (Ek) göre ölüler, kendileriyle birlikte yakılan bir köpeğin yardımıyla dört yıl süren ve dokuz nehir geçen bir yolculuk yapardı. Nahuatl metin yalnızca, Mictlān'ın dokuz yerinde “son yok oluş” bulunduğunu söyler. Bir cehennemi anlatmaz.

Rahipler Mictlān'ı ateşli ve işkenceli bir Hristiyan mekâna dönüştürmek için çok uğraştı; bu yüzden “Aztek cehennemi” üzerine sonraki anlatılara kuşkuyla bakmak gerekir. Yol ayrıca kişinin nasıl öldüğüne bağlıydı: Mictlān üç olası varış yerinden biriydi, tek değildi.

Köpekler için bir uyarı gerekir. Kodeks, köpeklerin ölüleri nehirden geçirdiğini söyler; kaynaklar köpekleri renklerine göre ayırır ve kırmızımsı olanlar tercih edilir. Modern gelenek kılavuz olarak xoloitzcuintli'yi anar. Eski kaynaklar genel olarak köpeklerden söz eder. Hikâye Xolotl ve Xoloitzcuintli: Ölülere Kılavuzluk Eden Köpek yazısında, yaşayan bayram ise Ölüler Günü ve Aztek ölüler diyarı yazısında anlatılıyor.

Beş Güneş

Mexicalar, her biri şimdikinden önce yok edilen ardışık güneşlerden söz ederdi. Bir araştırmacı, Chimalpopoca Kodeksi'nin parçası olan, önsözünde 1558 tarihini taşıyan (kapanış notu yaklaşık 1561'e işaret eder) Güneşler Efsanesi'ni (Leyenda de los Soles) güneşlerin yok oluşu için elimizdeki en iyi Nahuatl kaynak sayar ve Floransa Kodeksi'nin önüne koyar. Diğer tek Nahuatl anlatı, Cuauhtitlan Yıllıkları'ndaki (1570) daha kısa sürümdür. Kaynaklar güneşlerin sırası konusunda uyuşmaz. John Bierhorst'un belirttiği gibi metin, yazarı resimli figürleri işaret ediyormuş gibi okunur. Bu resimli kaynaklar günümüze ulaşmadı ve Chimalpopoca Kodeksi'nin el yazması da artık kayıp; bu yüzden 1945 tarihli bir tıpkıbasıma dayanıyoruz. Güneşlerin düzenli bir listesi her zaman bir basitleştirmedir; ayrıntılar için Aztekler Neden Beş Güneşe İnanıyordu? yazısını okuyun.

İnsan kurbanı

İnsan kurbanı yapıldı. Arkeoloji bunu doğruluyor. 2015'te kazıcılar, Mexico City'de República de Guatemala Caddesi'nde, Templo Mayor alanının yanında, Huitzilopochtli tapınağının yakınında Huei Tzompantli'yi, yani kafatası rafını ortaya çıkarmaya başladı. INAH iki yapı evresi belirler: yaklaşık 1486-1502 ve 1502-1521. Kafatasları arasında kadınlara ve çocuklara ait olanlar da var.

Ölçek tartışmalıdır. Diego Durán, tapınağın 1487'deki yeniden adanışında 80.400 kurban bildirir. Michel Graulich, yaklaşık 80.000 rakamından kuşku duymaya hiçbir şeyin izin vermediğini savunur. Başkaları bu rakamı olanaksız bulur ve Mexicaların ya da İspanyolların propagandasına hizmet ettiğini düşünür. Bir Mexicolore yazısı, on altıncı yüzyılda “çelişen rakamlar savaşı” başladığını, bazı sayıların ise hâlâ sorgulanmadan aktarıldığını belirtir. Burada ne abartmak ne de yadsımak dürüst olur.

İspanyol süzgecinden geçenler

Ayrıntıların neredeyse hepsi rahiplerden geliyor; bu yüzden her kaynağın nasıl üretildiğini bilmek yardımcı olur.

1577 tarihli Floransa Kodeksi, Bernardino de Sahagún'un yönetiminde Nahua erkeklerin hazırladığı on iki kitaplık bir eserdir; Sahagún 1575'te iki dilli, resimli bir nüsha hazırlamakla görevlendirilmişti. İki sütunludur: sağda Nahuatl, solda Sahagún'un İspanyolcası. İspanyolca metin her zaman birebir çeviri değildir. Sahagún, 1. Kitapta ve ekinde kendi yorumlarını ekler; puta tapıcılığı kınar ve yerlilerin tanrı sandıklarının yalnızca insan olduğunu ileri sürer. Roma tanrıları İspanyolca sütunlarda görünür, Nahuatl sütunlarında görünmez. Kodeks ne “bir İspanyol kitabı” ne de saf bir Aztek sesidir. Matthew Restall gibi araştırmacılar onu, Sahagún'un yönetiminde Tlatelolco koleji Nahua âlimlerinden, yazıcılarından ve ressamlarından oluşan bir ekiple hazırlanmış, Tlatelolcalı ve Fransisken bir anlatı olarak tanımlar.

Dominiken Durán, Historia'sını yaklaşık 1581'de tamamladı; tanrılar ve ayinler ile takvim üzerine kitapları kabaca 1570'lerin ortasından sonuna uzanır (kaynağa göre yaklaşık 1574-1579). Yerli halkların İsrail'in on kabilesinden geldiğine ve Topiltzin Quetzalcoatl'ın Aziz Thomas olduğuna inanıyordu. Bu, İspanyol çerçevesinin kaydettiklerini ne kadar şekillendirdiğini gösterir.

Borbonicus Kodeksi erken sömürge dönemine aittir, büyük olasılıkla İspanyol öncesi bir modelden kopyalanmıştır ve Avrupalı okurlar için yazılmış açıklamalar taşır. Tarihlemeler yaklaşık 1507 ile 1540 arasında değişir; bu yüzden kodeks salt İspanyol öncesi diye adlandırılamaz. Mendoza Kodeksi (yaklaşık 1541), Genel Vali Antonio de Mendoza'nın siparişiyle hazırlandı ve çoğunlukla fetihleri, haracı ve gündelik yaşamı anlatır; tanrıları değil. Borgia ve Cospi gibi başka ayin el yazmaları fetihten önceden gerçekten günümüze ulaşmıştır, ama bunlar Mexica kitapları değildir.

Durum, dinsel dönüşümden sonra yazılmış kitapların eski hikâyeleri taşıdığı İskandinav durumuna benzer; bkz. İskandinav Tanrıları: Ásgard'da ve Ötesinde Kim Kimdir. Bağımsız denetim arkeolojidir ve resmin merkezini destekler: Templo Mayor ve Coyolxauhqui diski gerçektir.

Bugün geriye kalanlar

Mexica tanrıları Meksika kültüründe adlar, imgeler ve tartışmalar olarak yaşıyor. Coyolxauhqui ve Templo Mayor, Mexico City merkezinin parçasıdır. Ölüler Günü'nün İspanyol öncesi kökleri olabilir, Meksika'da biçim değiştirmiş bir Avrupa geleneği olabilir ya da bir karışım olabilir; araştırmacılar bu konuda görüş ayrılığı içindedir. Mictlantecuhtli'nin görece küçük eşi Mictecacihuatl, popüler söylemde sık sık La Catrina denen zarif iskeletle ilişkilendirilir, ama bu bağlantı yanlıştır.

Çikolata ortak dünyayı gösterir. Sözcük Nahuatlcadır ve yaygın açıklaması olan “acı su” kesinleşmiş değildir. Mayalar bitkiye kakaw diyordu. Mexicalar yüksek yayladaki yurtlarında kakao yetiştiremiyordu; onu ticaret ve haraç yoluyla edinir, çekirdekleri para olarak kullanırdı. Bkz. Çikolata tanrıların armağanıydı (kelimenin tam anlamıyla). Bazen Mexica takvimiyle karıştırılan Maya gün sayımı için Maya takvimi ve 2012 “dünyanın sonu” yazısına bakın.

Kısa yanıtlar

  • Ometeotl en yüksek Aztek tanrısı mı? Miguel León-Portilla, ikili bir yaratıcı tanrı olan Ometeotl'u savundu. Richard Haly (1992) buna itiraz eder ve adları “ikili” değil, “kemik” sözcüğünden türeterek okur. Ometeotl bir varsayım olarak kalıyor, bir olgu değil.
  • La Catrina, Mictecacihuatl mı? Hayır. La Catrina yirminci yüzyıl başının bir figürüdür ve Mexica tanrıçasıyla ilgisi yoktur.
  • Coatlicue heykeli kesinlikle Coatlicue mu? Hayır. Bu ad gelenekseldir ve Klein'ın 2008 tarihli makalesi farklı bir kimliği savunur.

Dayandığımız kaynaklar

Antik kaynaklar

  • Bernardino de Sahagún, Floransa Kodeksi: Yeni İspanya Eşyalarının Genel Tarihi (1577), 1. Kitap (tanrılar), 3. Kitap (tanrıların kökeni ve ölülere dair Ek). Çeviri: Arthur J. O. Anderson ve Charles E. Dibble (Amerikan Araştırma Okulu ve Utah Üniversitesi, 1950-1982). El yazması: Biblioteca Medicea Laurenziana, Med. Palat. 218-220.
  • Diego Durán, Yeni İspanya Hint Yerlilerinin ve Anakara Adalarının Tarihi (yaklaşık 1581) ve Tanrılar ve Ayinler Kitabı ile Kadim Takvim, çeviren Fernando Horcasitas ve Doris Heyden (1971).
  • Güneşler Efsanesi, Chimalpopoca Kodeksi içinde. Çeviri: John Bierhorst, Aztek Tarihi ve Mitolojisi: Chimalpopoca Kodeksi (Arizona Üniversitesi Yayınları, 1992).
  • Mendoza Kodeksi (yaklaşık 1541), Bodleian Kütüphanesi, MS Arch. Selden A.1, ve Borbonicus Kodeksi (erken sömürge dönemi).

Modern araştırmalar

  • Guilhem Olivier, Tezcatlipoca, “Tüten Ayna'nın Efendisi” üzerine monografi, çeviren Michel Besson (Colorado Üniversitesi Yayınları, 2003).
  • Michel Graulich, Mythes et rituels (Belçika Kraliyet Akademisi, 1987) ve Aztekler'de insan kurbanı üzerine kitabı (Fayard, 2005).
  • Inga Clendinnen, Aztecs (Cambridge Üniversitesi Yayınları, 1991). Yalnızca Floransa Kodeksi'ne dayanır; bir eleştirmen, kurban ayinlerinin yakın zamanda icat edildiği tezinin arkeolojiyle çeliştiğini belirtir.
  • Alfredo López Austin, Los mitos del tlacuache (Alianza Editorial Mexicana, 1990): Mezoamerika genelinde bir mit kuramı, Aztek tanrıları için bir el kitabı değil.
  • Miguel León-Portilla, La filosofía náhuatl (1956; 1963'te İngilizceye çevrildi). James Maffie'nin hareket hâlindeki bir dünyayı anlamaya çalışan Aztec Philosophy adlı kitabı (Colorado Üniversitesi Yayınları) farklı bir okuma sunar.
  • Cecelia F. Klein, “Coatlicue Denen Aztek Heykeline Yeni Bir Yorum”, Ethnohistory 55 (2008).
  • Matthew Restall, Seven Myths (Oxford Üniversitesi Yayınları, 2003): İspanyol fethine dair yaygın yanılgılar üzerine.

Okumaya devam et