Egyptisch · 4 min leestijd

De reis naar het hiernamaals in de Egyptische mythologie

Van het wegen van het hart tot het eeuwige leven.

Terug naar Verhalen
Een rietboot op een gouden rivier naar een deuropening van licht.

In het British Museum ligt een lange strook papyrus, meer dan dertig meter lang, de Greenfield-papyrus. Hij werd rond 950 voor Christus gemaakt voor een priesteres genaamd Nesitanebetisheru, en is een soort handleiding om te sterven. Hij bevat spreuken om deuren te openen, om niet door een slang te worden opgegeten en om ervoor te zorgen dat je eigen hart niet tegen je getuigt. Als je overtuigd moet worden dat de oude Egyptenaren het hiernamaals serieus namen, breng dan vijf minuten met hem door.

Eerst het lichaam bewaren

De reis begon op aarde, met een lichaam in goede staat. De balsemers, die in een tent of werkplaats bij de begraafplaats werkten, deden er ongeveer zeventig dagen over om een lichaam te conserveren. Ze verwijderden de hersenen, meestal door ze met een haak door de neus naar buiten te trekken, omdat ze die onbelangrijk vonden. Lever, longen, maag en darmen haalden ze eruit, droogden ze en bewaarden ze in kruiken. Het hart lieten ze zitten. Voor de Egyptenaren was het hart, niet de hersenen, de zetel van denken, voelen en geweten, en het zou later nodig zijn.

Het lichaam werd gedroogd met natron, een natuurlijk zout, en daarna gewikkeld in honderden meters linnen, met amuletten tussen de lagen. Een priester voerde de ceremonie van de Mondopening uit en raakte het gezicht aan met speciaal gereedschap, zodat de dode weer kon ademen, spreken en eten.

De weg door de Doeat

Het hiernamaals begon in de Doeat, de onderwereld, een gebied met rivieren, grotten en poorten die werden bewaakt door wezens met namen als “Hij die van slangen leeft”. Zielen hadden spreuken nodig om erdoor te komen. De vroegste werden rond 2400 voor Christus in de wanden van koninklijke piramiden gehouwen en staan bekend als de Piramideteksten. Later werden ze op doodskisten geschilderd en vanaf ongeveer 1550 voor Christus op papyrus geschreven voor wie het kon betalen. Dat is wat we nu het Egyptisch dodenboek noemen. De Egyptische titel was Peret em Heru, “Naar buiten komen bij dag”.

De spreuken hebben nummers. Spreuk 125, de beroemdste, gaat over het oordeel. Spreuk 30B is een smeekbede aan het hart om niet tegen zijn eigenaar te spreken. Spreuk 6 laat een klein beeldje, een sjabti, het werk van de dode in het hiernamaals doen, en daarom liggen graven vol rijen ervan.

Het wegen van het hart

Het hoogtepunt vindt plaats in de Zaal van de Twee Waarheden. De dode wordt binnengeleid door de jakhalskoppige Anubis. Osiris zit op een troon aan het uiteinde met tweeënveertig rechters. Het hart wordt op een schaal van een grote weegschaal gelegd. Op de andere schaal ligt een veer, de veer van Maät, de godin die staat voor waarheid, rechtvaardigheid en de orde van het universum. Thoth, de ibiskoppige god van het schrift, noteert de uitkomst. Naast de weegschaal zit een wezen genaamd Ammit, “de verslinder”, met de kop van een krokodil, de voorkant van een leeuw en de achterkant van een nijlpaard.

Voor het wegen legt de dode af wat soms de “negatieve belijdenis” wordt genoemd, een lange lijst van dingen die hij niet heeft gedaan. “Ik heb niet gestolen. Ik heb niet gedood. Ik heb niet gelogen. Ik heb niemand aan het huilen gemaakt. Ik heb het hart niet gegeten.” Sommige zijn ernstig en sommige vreemd, zoals “Ik heb het water niet vervuild” en “Ik ben niet doof geweest voor woorden van waarheid”.

Als het hart zo licht is als de veer, wordt de persoon “waar van stem” verklaard en mag hij verder naar de Rietvelden, Sekhet-Aaru, een paradijs dat eruitziet als een ideaal Egypte, met gouden velden van gerst en emmertarwe, kanalen en buren. Als het hart zwaar is van misdaden, eet Ammit het op, en dat is het einde: geen oordeel, geen hiernamaals.

Een eeuwenoude angst

Het meest opvallende aan de afbeeldingen van het wegen is hoe persoonlijk het aanvoelt. De dode staat vaak angstig opzij, met een klein handje opgestoken ter begroeting. Het hart op de weegschaal ziet er klein en kwetsbaar uit. Enkele papyri tonen het hart dat precies zegt wat het zou zeggen als het eerlijk was. Daarom was de spreuk om het hart het zwijgen op te leggen zo populair.

Enkele van de meest intieme voorwerpen in graven zijn hartscarabeeën, gebeeldhouwde groene stenen die op de borst van de mummie werden gelegd. Op de achterkant stonden de woorden van spreuk 30B: treed niet tegen mij op als getuige.

De vraag van de Egyptenaren

Het idee om beoordeeld te worden op de kwaliteit van je leven is niet uniek voor Egypte, maar weinig culturen hebben het zo levendig uitgebeeld. Een hart gewogen tegen een veer is een helder beeld: hoe je geleefd hebt, heeft gewicht. Het is een van de beroemdste beelden uit de antieke kunst en, meer dan drieduizend jaar later, nog steeds een van de makkelijkst te begrijpen.

Lees verder