Mezopotamya · 3 dk okuma

Enheduanna: Tarihte adı bilinen ilk yazar

4.300 yıl önce eserini imzalayan bir rahibe ve şair.

Hikâyeler sayfasına dön
Eski bir başrahibe, lamba ışığında bir tapınak masasında, bir kil tabletin içine bir yazı kalemi bastırıyor.

Tarihte adını bildiğimiz ilk yazar kimdi? Yazarı belirsiz şiirlere bağlanmış bir ad olan Homeros değil. Hesiodos değil. Bir Yunan filozofu ya da bir İbrani peygamberi değil. Adını eserine yazan ilk yazar, yaklaşık M.Ö. 2300'de bugünkü güney Irak'ta bir kentte yaşamış bir kadındı ve o bir prenses, bir rahibe ve bir şairdi.

Bir imparatorun kızı

Adı Enheduanna'ydı. Tam olarak kişisel bir ad değil: bir unvan, en-hedu-anna, yaklaşık olarak "başrahibe, göğün süsü" anlamına gelir. O, belirsizlikten çıkıp Sümer'in şehir devletlerini fetheden ve genellikle ilk imparatorluk sayılan şeyi kuran Akad Kralı Sargon'un kızıydı. Sümerler, Sargon'un konuştuğu Akadcayla ilgisi olmayan bir dil konuşuyordu ve yeni hükümdar için temel sorun egemenliğini kabul edilebilir kılmaktı.

Bunun bir kısmını, kızını Ur kentinde ay tanrısı Nanna'nın başrahibesi atayarak çözdü. Büyük dinî, ekonomik ve siyasi önemi olan bir mevkiydi. Tapınak toprakları, atölyeleri ve ambarları denetlerdi. O bu görevi onlarca yıl, Sargon'un ve oğullarının döneminde sürdürdü.

Ne yazdı

Enheduanna'nın Sümerce şiirleri, ölümünden yüzyıllar sonra yapılan kopyalarda günümüze ulaşmıştır. En bilinenleri, aşkın, savaşın ve sabah ve akşam yıldızının tanrıçası, sonradan İştar olarak bilinen tanrıça İnanna'ya yazılmış ilahilerdir. Bunlardan biri, genellikle Nin-me-šara, yani "Tüm İlahi Güçlerin Hanımı" diye anılan, 153 dizelik uzun, tutkulu bir şiirdir. İnanna'yı korkulacak, fırtınaya benzeyen bir figür, topraklara ateş yağdıran ve gök tanrısı An'dan daha büyük, korkunç güçte bir tanrı olarak över.

Ayrıca her biri farklı bir kentin tapınağına ve tanrısına adanmış kırk iki kısa ilahiden oluşan bir derleme, Sümer Tapınak İlahileri'ni yazdı. Birlikte Sümer'in bir tür dinî haritasını oluştururlar; birçok şehir devletini tek bir tanrılar ailesine dikerler. Bu, diğer şeylerin yanında siyasi bir eylemdi.

Birinci tekil kişinin sesi

Enheduanna'yı özel kılan şey sestir. Nin-me-šara'da şiir tanrıçaya genel bir övgü değil. Kişisel bir yakarış. Ortalarda Enheduanna, Sümer'de Lugal-ane adlı bir adamın önderliğinde bir isyanın nasıl patlak verdiğini ve onu tapınağından nasıl kovduğunu anlatır. Dışlandığını ve "bir kırlangıç gibi" dolaşmaya zorlandığını söyler ve İnanna'dan yardım ister.

Özünde şöyle der: "Ben, başrahibe Enheduanna, adak sepetini taşıdım ve ilahiyi söyledim." Adını verir. Kendi duygularından ve kendi rolünden söz eder. Şiiri yazdığı geceyi anlatır ve onu "bir kadın gibi" doğurduğunu söyler. Kayıtlı tarihte bir yazarın "bunu ben yaptım" dediği ilk andır.

Disk

1927'de İngiliz arkeolog Leonard Woolley, British Museum ve Pennsylvania Üniversitesi'nden bir ekiple birlikte Ur'da kazı yapıyordu. Tapınak kompleksinin yakınındaki bir yapının kalıntılarında, yaklaşık 25 santimetre çapında, iki parçaya kırılmış yuvarlak bir alebastr disk buldu. Bir yüzü kabartma oyulmuştu. Bir rahibin içki dökmeleri sunduğu bir töreni ve solda, volanlı bir cüppe giymiş, diğerlerinden biraz daha büyük, yuvarlak bir başlıklı bir kadını gösterir. Arka yüzde, görüntünün Kral Sargon'un kızı, tanrı Nanna'nın eşi Enheduanna'ya ait olduğunu söyleyen çivi yazılı bir yazıt vardı. Disk bugün Philadelphia'daki Penn Müzesi'nde.

Uzun süre anıldı

Şiirleri muazzam bir sonraki yaşam sürdü. Babil okullarında kâtipler tarafından yaklaşık beş yüz yıl, M.Ö. 1800 civarındaki Eski Babil dönemine kadar kopyalandı. Öğrenciler Sümerce yazmayı onun ilahilerini kopyalayarak öğrendi. Bu döneme ait metinler arasında Nin-me-šara'nın birçok tableti bulunur ve şiirin günümüze ulaşmasının nedeni budur.

Bilginler, sonraki eklemeler olduğundan Enheduanna'ya atfedilenlerin ne kadarını gerçekten onun yazdığını tartıştı. Ama çoğu şiirlerin çekirdeğinin ondan geldiğini kabul eder. Gerçek bir kişi olup olmadığı ciddi bir şüphe değildir.

Başlangıçta bir yazar

Küçük ama çarpıcı bir olgu. Tarihte bir eserin yazarlığını üstlenen ilk kişi bir kadındı; aynı zamanda siyasi bir figür olan ve kendi sürgünü hakkında yazan bir şair. Mezopotamya'da yazı, en erken dönemlerde erkek tekeli değildi ve kadınlar kâtip ve rahibe olarak çalışırdı.

Kırk yüzyıldan fazla sonra okurlar onun eserini hâlâ şaşırtıcı biçimde doğrudan buluyor. Farklı bir dünyadan, farklı tanrılarla yazıyor, ama yazarların hâlâ yaptığı gibi duyulmaya çalışıyor.

Okumaya devam et