Japanse folklore · 6 min leestijd

Kitsune: waarom Japanse vossen negen staarten hebben

Slim, magisch en soms gevaarlijk. Vossen zijn overal in de Japanse folklore en popcultuur.

Terug naar Verhalen
Een witte vos met negen staarten voor een rij rode heiligdompoorten bij schemering.

Een kitsune is een vos uit de Japanse folklore, een slim en magisch wezen dat een menselijke gedaante kan aannemen, vaak die van een mooie vrouw. Volgens de overlevering krijgt een vos meer staarten naarmate hij ouder en wijzer wordt, en een vos met negen staarten is de machtigste.

In maart 2022 spleet een rots op een veld nabij de stad Nasu, in de prefectuur Tochigi, in tweeën. Dat was groot nieuws. Het haalde de koppen in Japan en daarbuiten, en duizenden mensen gingen kijken. De rots heette de Sesshō-seki, de “Dodende Steen”, en volgens de legende hield hij al ongeveer achthonderd jaar iets vast. De steen was beroemd omdat hij in het verhaal het lichaam van een vos met negen staarten was.

Het verhaal van Tamamo-no-Mae

De legende vertelt dat in de twaalfde eeuw een mooie en slimme vrouw genaamd Tamamo-no-Mae aan het hof van de afgetreden keizer Toba aankwam. Ze was verbazingwekkend geleerd en had een heerlijke geur. Maar de keizer begon ziek te worden, en een hofwichelaar onthulde dat Tamamo in werkelijkheid een vos met negen staarten was die eerder koninkrijken in India en China had geruïneerd. Ze vluchtte naar de vlakte van Nasu, waar krijgers haar opspoorden en doodden. Haar geest veranderde in een steen die alles vergiftigde wat hem aanraakte, vogels, insecten en reizigers, tot een monnik eeuwen later hem sloeg en haar geest bevrijdde. In 2022, lang nadat niemand nog iets verwachtte, brak de steen open. Het nieuws ging viraal. Wie de rots zag, grapte dat de vos opnieuw was bevrijd.

De vos in de Japanse folklore

De kitsune, de vos, maakt al meer dan duizend jaar deel uit van de Japanse traditie. Vossen waren algemeen op het platteland en ze gedragen zich op een manier die intelligent lijkt: ze zijn sluw, jagen 's nachts en leven vlak bij menselijke nederzettingen. Een oud volksgeloof zegt dat vossen mensen kunnen betoveren en een menselijke gedaante kunnen aannemen, meestal die van een mooie vrouw, om mannen te bedriegen of mee te trouwen.

Een vos wordt met de jaren machtiger. Volgens de traditie kan hij na vijftig jaar een menselijke gedaante aannemen, krijgt hij na honderd jaar bovennatuurlijke vermogens en wordt hij na duizend jaar een hemelse vos met negen staarten en een gouden of witte vacht. Het aantal staarten meet zijn macht en wijsheid. Negen staarten is het maximum.

Goede vos, slechte vos

Vossen zijn niet consequent goed of kwaad. Een gangbaar onderscheid is dat tussen zenko, “goede vossen”, die beschermend en welwillend zijn, en yako, “veldvossen”, die ondeugend en vaak kwaadaardig zijn. Een ander verschijnsel, kitsune-tsuki, “vosbezetenheid”, was in de premoderne tijd een verklaring voor vreemd gedrag of ziekte. Slachtoffers zouden vreemd doen, met vreemde stemmen praten en hunkeren naar gefrituurde tofu.

Een veelvoorkomend detail in de verhalen is dat vossen heel goed zijn in het nadoen van mensen, maar vaak kleine fouten maken. Een vos in menselijke gedaante kan een staart onder zijn kimono uit hebben steken, bang zijn voor honden of een vosvormige schaduw in het water werpen. Een jager zag eens in de weerspiegeling in een vijver een mooie vrouw met de kop van een vos.

De vosvrouw

Een geliefd thema is de vos die met een mens trouwt. Het bekendste verhaal is dat van Kuzunoha, waarin een man een witte vos redt van jagers en later een vrouw ontmoet die hem weer gezond verzorgt. Ze trouwen en krijgen een zoon. Jaren later ziet de zoon de staart van zijn moeder, en zij wordt gedwongen terug te keren naar het bos. Ze laat een gedicht achter: “Als je van me houdt, kom me dan opzoeken in het bos van Shinoda, in het land Izumi, waar de bladeren van de kudzu hun witte ruggen laten zien.” De zoon groeit op tot Abe no Seimei, de beroemde hofwichelaar uit de Heian-periode, die in de legende en in veel moderne fantasieverhalen een meester van magie is.

Vosvuur en tofu

Vossen worden geassocieerd met een mysterieus licht, kitsunebi, “vosvuur”, een rij zwevende lichtjes die 's nachts in velden worden gezien en die vosadem of vossenbruiloften zouden zijn. Een beroemde houtsnede van de kunstenaar Hiroshige, Vosvuren op oudejaarsavond bij de Wisselboom, Ōji (1857), toont vossen in de bossen bij Edo met lichtjes die boven hun hoofd zweven, verzameld om hun officiële gewaden voor het nieuwe jaar aan te trekken.

Een ander deel van de overlevering is eten. Vossen zouden dol zijn op aburaage, gefrituurde tofuzakjes, en daarom heet een kom udon met een plak gefrituurde tofu erbovenop kitsune udon. Bij heiligdommen gewijd aan de graangod Inari, zoals het beroemde Fushimi Inari in Kyoto, staan beelden van vossen, vaak met een sleutel of een juweel in hun bek. De vos wordt gezien als de boodschapper van de godheid.

Een vos in de buurt

Vossen met veel staarten zijn een vertrouwd gezicht in het moderne Japanse entertainment. Naruto's vos met negen staarten, Kurama, is een belangrijk personage in de manga en anime. De Pokémon Ninetales is een duidelijke verwijzing. Games, anime en romans hebben veel kitsune-personages. Er zijn verwante figuren in China (de huli jing) en Korea (de gumiho), die ook negen staarten hebben en ook als vrouwen verschijnen, al is de gumiho in Korea angstaanjagender.

Waarom het werkt

De vos is een perfecte folklorefiguur. Hij is een echt dier, dicht bij de mensen en een beetje mysterieus, en slim genoeg om geloofwaardig te zijn als bedrieger. Het idee dat een vos in de loop van eeuwen kan groeien, leren en veranderen, een menselijke gedaante aannemend terwijl hij een spoor van zijn dierlijke aard behoudt, is fascinerend. De kitsune is niet slechts een monster of een geest. Hij is een intelligentie die aan de rand van onze wereld leeft en toekijkt.

Snelle antwoorden

  • Wanneer is het verhaal van Tamamo-no-Mae opgeschreven? De twaalfde eeuw is de setting van het verhaal, niet de datum waarop het is opgeschreven. Het verhaal komt uit otogizōshi uit de Muromachi-periode (1336-1573). Die plaatsen het in de laatste jaren van de Heian-periode, en de bronnen verschillen over de keizer: de meeste noemen de teruggetreden keizer Toba (regeerde 1107-1123), en sommige Engelstalige beschrijvingen noemen zijn zoon keizer Konoe (regeerde 1142-1155). De giftige Killing Stone komt al voor in het Noh-spel Sesshōseki uit de Muromachi-periode. Ook in de gedrukte Tamamo no sōshi van 1653 staat hij, als vervolg of toevoeging, al ontbreekt hij in oudere handschriftelijke lijnen van die tekst.

  • Is het verhaal van Kuzunoha in elke versie hetzelfde? Nee. De bekendste toneelversie, Ashiya Dōman Ōuchi Kagami, is geschreven voor bunraku en werd in 1734 voor het eerst opgevoerd in Osaka, waarna het in 1735 voor kabuki werd bewerkt. Daarin doet ze zich voor als een prinses en moet ze vertrekken omdat de echte vrouw verschijnt, niet omdat haar staart is gezien.

Lees verder

  • Een bleke vrouw in een witte begrafeniskimono die 's nachts boven een bamboepad zweeft.
    Japanse folklore
    5 min leestijd

    Waarom hebben Japanse geesten geen voeten?

    Een wit gewaad, lang zwart haar en niets onder de knieën. Waar de klassieke yūrei-look vandaan komt.

    Lees het artikel
  • Kinderen gooien bonen naar een rode oger met hoorns en een tijgervelrok bij de deur van een Japans huis.
    Japanse folklore
    5 min leestijd

    Oni en Setsubun: waarom Japan bonen naar demonen gooit

    Elke februari wordt een gemaskerde oger met geroosterde sojabonen verjaagd. De hoorns en tijgervelrok van de oni zijn te verklaren door geografie.

    Lees het artikel
  • Een door de maan verlicht steegje met lantaarns en zachte yokai-silhouetten.
    Japanse folklore
    5 min leestijd

    Wat is een yokai?

    Kappa, tengu, kitsune: de vreemde wezens uit de Japanse folklore.

    Lees het artikel