
Aan het einde van de Japanse horrorfilm Ringu uit 1998 klimt een jonge vrouw in een witte jurk, met lang zwart haar dat haar gezicht bedekt, uit een put, kruipt over de vloer en komt uit een televisie. Zij is Sadako, een van de beroemdste geesten uit de moderne filmgeschiedenis, en ze hoort bij een heel oude traditie. Alles aan haar uiterlijk, de bleke jurk, het loshangende haar en de manier waarop ze lijkt te zweven, komt van toneel- en drukconventies die ongeveer driehonderd jaar eerder werden vastgelegd. Ze is een yūrei.
Wat een yūrei is
Het woord yūrei wordt geschreven met tekens die "vaag" of "dof" en "geest" betekenen. In de traditionele opvatting is een yūrei de geest van een dode persoon die geen rust kan vinden. Meestal komt dat door iets onafgeronds: een gewelddadige dood, een verraad, een diepe liefde of haat, of een begrafenis die niet goed werd uitgevoerd. Een vrouw die door haar man werd vermoord, een bediende die werd misbruikt, een geliefde die stierf tijdens het wachten. De geest blijft hangen om een doel te vervullen, meestal wraak.
Japan heeft een lange traditie van geestenverhalen, en de grens tussen een yūrei en andere soorten geesten is vaag. In het algemeen is een yūrei een geest, een persoon die is overleden. Een yōkai is een heel ander soort vreemd wezen. Yūrei achtervolgen specifieke mensen en plaatsen. Ze kunnen meestal tot rust worden gebracht door de oorzaak van hun woede op te lossen, door de juiste rituelen uit te voeren of door degene te vinden die hen onrecht heeft aangedaan.
Het uniform
Het klassieke yūrei-kostuum is niet willekeurig. Het witte gewaad is de kyōkatabira, een begrafeniskimono. Bij traditionele Japanse begrafenissen werden de doden in het wit gekleed, vaak met een witte driehoekige doek, de hitaikakushi, om het voorhoofd gebonden. De geest is gewoon gekleed als een lijk. Het haar is los en lang omdat vrouwen, bij leven, hun haar opgebonden droegen, en het alleen voor de begrafenis werd losgemaakt. Loshangend haar is een teken van de dood.
Vaak wordt de geest vergezeld door een kleine vlam, een hitodama, "zielenvuur," die bij haar zweeft. De handen worden slap voor de borst gehouden, met de polsen hangend, in een gebaar dat nog steeds wordt gebruikt door acteurs die geesten spelen. Zelfs het geluid dat bij de geest past, een vaag, hol houten geratel in het kabukitheater, is bewaard gebleven.
De ontbrekende voeten
Hoe verdwenen de voeten? Het populairste antwoord geeft de eer aan een schilder genaamd Maruyama Ōkyo, die in de achttiende eeuw leefde. Volgens het verhaal was hij een meester in realistisch schilderen, en toen hij een portret maakte van een dode vrouw, een geliefde of zijn echtgenote, afhankelijk van de versie, schilderde hij haar zonder benen, eindigend in een sliert mist. Het schilderij, meestal Yūrei-zu of Ghost of Oyuki genoemd, wordt aan hem toegeschreven, en wordt bewaard in een tempel in Tokio. Of hij de conventie nu heeft uitgevonden of niet, het beeld sloeg aan. Prenten en later het theater volgden.
Historici zijn voorzichtig. Vóór de Edo-periode waren er geestenprenten die wel voeten lieten zien, en sommige werken die aan Ōkyo worden toegeschreven, zijn mogelijk van volgelingen. Maar het idee dat deze look standaard werd in het midden van de Edo-periode wordt algemeen aanvaard. Het was ook logisch: een geest zonder voeten zag eruit als zwevend, en zweven was een manier om te laten zien dat hij niet bij de wereld van de levenden hoorde. Het is heel makkelijk te tekenen. Het is ook heel moeilijk te vergeten.
Het theatereffect
De grootste invloed op hoe Japan geesten zich voorstelt, is het kabukistuk Tōkaidō Yotsuya Kaidan, geschreven door Tsuruya Nanboku IV en voor het eerst opgevoerd in Edo in 1825. Het gaat over Oiwa, een trouwe echtgenote die door haar man Iemon wordt vergiftigd, zodat hij met een rijke vrouw kan trouwen. Het vergif verminkt haar gezicht, en de ene helft ervan hangt grotesk af. Ze sterft hem vervloekend. Daarna achtervolgt haar geest hem, verschijnend in de vorm van lantaarns, in dromen en in de gezichten van zijn nieuwe bruid. Aan het einde is Iemon een wrak.
Het stuk wordt nog steeds opgevoerd, en het is tientallen keren verfilmd. Acteurs bidden traditioneel bij het heiligdom van Oiwa voordat ze erin optreden, en sommigen zeggen dat er ongelukken zijn gebeurd wanneer dit werd verzuimd. Het hielp ook het beeld vast te leggen van een onrechtvaardig behandelde vrouw als een wraakzuchtige geest, een type bekend als onryō.
Van het toneel naar het scherm
De moderne horror erfde de look. Sadako's lange haar, witte jurk en trage, schokkerige manier van lopen weerspiegelen dezelfde traditie, net als veel geesten in Japanse films. Het succes van Ringu, gebaseerd op een roman uit 1991 van Suzuki Kōji, leidde tot een Hollywood-remake, The Ring (2002), en tot een golf van Japanse horrorremakes. Westerse kijkers hadden nog nooit geesten als deze gezien: geen rammelende kettingen of gejammer in een kasteel, maar bleke vrouwen in alledaagse omgevingen, wier aanwezigheid een inbreuk is op het gewone.
Het idee achter het beeld
Het punt van de voetloze geest is dat er iets mis is met de wereld. Een geest zonder voeten kan niet op de grond staan. Het is een persoon die haar plek heeft verloren. Het beeld werkt omdat het inspeelt op een heel menselijke angst: niet voor de dood, maar voor het sterven zonder afronding, en het niet kunnen weggaan.
Het is een huiveringwekkende gedachte, en op zijn manier ook een tedere. In de verhalen wil de geest zelden iemand pijn doen om zichzelf. Hij wil gehoord worden.


