
In de Edo-periode, rond de jaren 1700, werd een spel populair onder samoerai en stadsbewoners in Japan. Het heette Hyakumonogatari Kaidankai, "een bijeenkomst van honderd bovennatuurlijke verhalen." Je stak honderd kaarsen aan in een kamer en elke gast vertelde een geestenverhaal. Na elk verhaal blies je een kaars uit. Terwijl de kamer donkerder werd, werden de verhalen angstaanjagender. Tegen de tijd dat de honderdste kaars doofde, zo werd gezegd, zou er iets bovennatuurlijks verschijnen. Het doel van het spel was om precies tot de rand van dat moment te komen, en te zien wie bang werd.
Het is een goede manier om de wereld van de yōkai, de vreemde wezens van de Japanse traditie, binnen te gaan. Het woord wordt geschreven met twee tekens, 妖怪, die ongeveer "betoverend" en "mysterie" betekenen. Het omvat een enorm bereik van wezens en verschijnselen, en het heeft zich hardnekkig moeilijk laten definiëren.
Wat als yokai telt
De breedste definitie is: alles vreemds dat niet makkelijk verklaard kan worden. Een stem die je naam roept uit een leeg bos. Een flikkerend licht over een moeras. Een oude paraplu die een oog en een tong krijgt en de weg op huppelt. Een babygehuil in de nacht dat iets anders blijkt te zijn. Yōkai kunnen monsterlijk, ondeugend, behulpzaam of gewoon vreemd zijn. Ze kunnen eruitzien als dieren, mensen, voorwerpen of helemaal niets. Veel zijn verbonden aan een bepaalde plek: een rivier, een bergpas, een huis.
Geesten, yūrei genoemd, worden meestal als een apart categorie beschouwd, omdat het de zielen van dode mensen zijn, hoewel de grens vervaagt. Goden, kami, zijn weer een heel andere zaak. Yōkai bezetten het enorme middengebied: wezens die bij de natuurlijke en bovennatuurlijke wereld horen, en die vaker lastig zijn dan bedreigend.
Een rondleiding
- Kappa: een waterwezen, ongeveer zo groot als een kind, met een schotel op zijn hoofd en een liefde voor komkommers. Het is bekend voor het trekken van mensen in rivieren, en ook voor zijn vreemde beleefdheid.
- Tengu: een bergwezen met een rood gezicht en een lange neus, of een snavel, dat de kleren draagt van een bergkluizenaar en een meester in het schermen is. Vroege tengu waren gevaarlijk; later werden ze vaker afgebeeld als trots en bemoeizuchtig.
- Kitsune: de vos, een gedaanteverwisselaar die meer staarten krijgt naarmate hij ouder wordt.
- Tanuki: de wasbeerhond, een vrolijke grappenmaker in de kunst met een enorme buik, die bladeren gebruikt om zich te vermommen.
- Oni: gehoornde boeman in rood of blauw, met ijzeren knotsen en tijgervellen lendendoeken, die de standaardschurken van oude verhalen zijn. Zelfs zij hebben gevoel voor humor in moderne vieringen.
- Tsukumogami: huishoudelijke voorwerpen die tot leven komen na 100 jaar gebruik. Het idee is een goede reden om je gereedschap met respect te behandelen.
- Nopperabō: een gezichtloos wezen dat eruitziet als een persoon totdat hij zich omdraait. Het bekendste verhaal erover werd in 1904 opgetekend door de schrijver Lafcadio Hearn.
De parade
Yōkai worden al eeuwenlang getekend. Een beroemde rolschildering uit de Muromachi-periode, in de vijftiende of zestiende eeuw, laat een processie van vreemde wezens zien die 's nachts marcheren, de Hyakki Yagyō, de "Nachtparade van Honderd Demonen." Veel ervan zijn huishoudelijke voorwerpen die tot leven zijn gekomen, en men denkt dat de rolschildering de oorsprong is van het tsukumogami-idee. In de jaren 1770 publiceerde de kunstenaar Toriyama Sekien een reeks geïllustreerde catalogi van yōkai, waaronder Gazu Hyakki Yagyō (1776), die veel wezens namen en gezichten gaf en een fundament werd voor latere kunstenaars. Hij nam verhalen uit de folklore over en verzon ook een aantal zelf.
Waarom ze bestonden
Wetenschappers verklaren yōkai vaak als een manier om het onverklaarde een naam te geven. Voordat er wetenschap was, had een mysterieuze dood bij een rivier een oorzaak nodig. Een kappa was een handige manier om verdrinkingen te verklaren, en om kinderen weg te houden van gevaarlijk water. Een vreemd geluid in de nacht kon een tanuki zijn die op zijn buik drumt. Een vergeten gereedschap dat in de regen was achtergelaten, kon een tsukumogami zijn. De verhalen gaven angst een naam en een gezicht, wat het iets makkelijker maakt om ermee te leven.
In de late negentiende eeuw verzamelde een filosoof genaamd Inoue Enryō volksgeloven en probeerde ze te ontmaskeren met de nieuwe wetenschap, een inspanning die hem de bijnaam "Dr. Spook" opleverde. Hij richtte een vakgebied op genaamd yōkaigaku, "yōkai-studies." Hij was, in zekere zin, de eerste wetenschapper die het onderwerp serieus behandelde.
Yokai in de popcultuur
In de twintigste eeuw bracht de mangakunstenaar Shigeru Mizuki, die een arm had verloren in de Tweede Wereldoorlog, yōkai naar een breed publiek met zijn serie GeGeGe no Kitarō, over een eenogige jongen die een yōkai is en die mensen beschermt tegen geesten. Het begon in de jaren 1960 en liep decennialang door. Mizuki bracht ook jaren door met het bestuderen en tekenen van de wezens.
Sindsdien zijn yōkai verweven geraakt in de Japanse popcultuur: Studio Ghibli-films zoals Spirited Away en Pom Poko, waarin tanuki vechten tegen projectontwikkelaars, de Pokémon-franchise, waarin veel wezens direct geïnspireerd zijn door yōkai, en de game- en animeserie Yo-kai Watch uit 2013, die een enorme hit werd onder kinderen. Westerse lezers maakten voor het eerst kennis met ze in de verhalen van Lafcadio Hearn, wiens boek Kwaidan in 1904 uitkwam.
Een wereld die niet leeg is
Een yōkai-verhaal gaat zelden over het goede dat het kwade verslaat. Vaker gaat het over leven naast vreemde dingen. De wezens worden niet per se vernietigd. Ze worden vermeden, gesust, bedrogen of zelfs bevriend. Het is een kijk op de wereld als een plek die drukker is dan hij eruitziet, waar er altijd iets kijkt vanaf de rand van het lamplicht.


