
Op de avond van 3 februari zet in huizen, scholen en heiligdommen in heel Japan iemand een rood of blauw masker met hoorns op, trekt een rok met tijgerprint aan, pakt een plastic knots en speelt de demon. Alle anderen, vooral de kinderen, bekogelen hem met geroosterde sojabonen en roepen “Oni wa soto! Fuku wa uchi!”, wat “Demonen eruit! Geluk erin!” betekent. De demon doet alsof hij vlucht. Daarna eet ieder zoveel bonen als zijn leeftijd, plus een, om gezondheid voor het jaar te verzekeren. Het heet Setsubun, en het is misschien de goedaardigste uitdrijving ter wereld.
De dag voor de lente
Setsubun betekent “seizoensverdeling”. Oorspronkelijk markeerde het de dag voor het begin van elk van de vier seizoenen in de oude maankalender. In de loop der eeuwen is de dag voor het begin van de lente blijven hangen, risshun, die in de oude kalender dicht bij Nieuwjaar lag. Het was een overgangsmoment waarop in veel tradities de grens tussen de werelden dun wordt en boze geesten kunnen doorglippen. Chinese gebruiken om het kwaad rond de jaarwisseling te verdrijven werden in de Heian-periode, meer dan duizend jaar geleden, aan het Japanse hof overgenomen in een ritueel genaamd tsuina. Na verloop van tijd verspreidde het zich naar gewone huishoudens als het bonengooien dat we nu kennen.
Waarom bonen?
Sojabonen worden al lang als een zuiverende graansoort gezien. Het Japanse woord voor boon, mame, kan ook worden gelezen als ma-me, “demonenoog”, en er is een woordspeling met ma-metsu, “demonen vernietigen”. Zo worden bonen een wapen. Ze moeten geroosterd zijn, want een rauwe boon die ontkiemt zou ongeluk brengen. De bonen worden traditioneel vanuit het huis naar de deur gegooid, en de deur wordt stevig gesloten nadat de demon is vertrokken.
Een ander gebruik is een takje hulst met de kop van een sardine aan de deur te hangen, genaamd hiiragi iwashi. De scherpe hulstbladeren en de sterke geur van de gegrilde vis zouden de demonen op afstand houden. Het is geen versiering die je in veel moderne stadsappartementen ziet, maar in sommige oude wijken wordt het nog gedaan.
De demonenpoort
Hier is het deel dat verklaart hoe een oni eruitziet. In het oude Chinese systeem van geomantie, dat ook Japan overnam, was het noordoosten een ongelukkige richting, de kimon, “demonenpoort”, waardoor boze geesten zouden binnenkomen. De richtingen werden gemarkeerd met de twaalf dieren van de dierenriem, en het noordoosten viel tussen de os en de tijger, ushi-tora. Daarom hebben de oni, wezens uit het noordoosten, de hoorns van een os en dragen ze de huid van een tijger.
Het is een van die nette details die de Japanse folklore zo bevredigend maken. Het kostuum van de oger is een kaart.
In Kyoto werd de Enryaku-ji-tempel op de berg Hiei, ten noordoosten van de oude hoofdstad, deels gebouwd om die poort te bewaken. Dezelfde logica beïnvloedde de plaatsing van gebouwen en zelfs de vorm van kamers. Sommige oudere Japanse huizen hebben aan de noordoostkant een afgeschuinde hoek, om de demonen de toegang te ontzeggen.
Wat een oni is
De oni zijn globaal gezien ogers: enorme, sterke, gehoornde wezens met scherpe tanden en ijzeren knotsen. Ze zijn rood, blauw, groen of zwart. In de vroegste overleveringen kon het woord oni een onzichtbare geest of de geest van een dode betekenen. In de middeleeuwen had het zich gezet tot het beeld dat we kennen: een woest monster in een lendendoek. Ze zijn vaak de schurken van volksverhalen.
De beroemdste onidoder is Momotaro, de “Perzikjongen”. In het verhaal vindt een oud echtpaar een enorme perzik die langs een rivier drijft. Ze nemen hem mee naar huis, en als ze hem openmaken, zit er een jongetje in. Als hij groot is, vertrekt Momotaro naar het eiland van de oni, Onigashima, om de demonen te verslaan die het platteland teisterden. Onderweg werft hij een hond, een aap en een fazant door zijn gierstballetjes te delen, en samen verslaan ze de demonen en brengen hun schat naar huis. Het verhaal wordt aan elk Japans kind verteld en is in ontelbare boeken en films hervertold.
Niet altijd een schurk
Niet alle oni zijn kwaadaardig, en er zijn streken waar het feest wordt omgekeerd. Bij een paar heiligdommen en tempels in Japan scanderen mensen “Oni wa uchi”, “Demonen erin”, en verwelkomen de oni als beschermer of zelfs als voorouder. Op sommige plaatsen wordt de oni als een bewakersfiguur beschouwd, en het is een vergissing er iets naar te gooien. De traditie is niet uniform, en lokale variaties horen bij haar charme.
Een moderne demonenjager
De oni blijven een levendig deel van de populaire cultuur. De mangaserie Demon Slayer: Kimetsu no Yaiba van Koyoharu Gotōge begon in 2016, en de film uit 2020, Mugen Train, werd de best verdienende film uit de Japanse geschiedenis, met meer dan 40 miljard yen. De schurken zijn oni, wezens geschapen uit mensen, en het verhaal is tragisch, met demonen die herinneringen bewaren aan wat ze ooit waren. Het is een goed voorbeeld van hoe een oud idee nieuw leven kan vinden.
Het feest vandaag
Setsubun wordt ook gevierd met een gebruik rond eten. In de regio Kansai eten mensen in stilte een ongesneden sushirol, ehōmaki, terwijl ze naar de geluksrichting van het jaar kijken. Het gebruik verspreidde zich de afgelopen decennia landelijk door de marketing van gemakswinkels, een herinnering dat tradities tegelijk eeuwenoud en verzonnen kunnen zijn.
Bij grote heiligdommen gooien beroemdheden en sumoworstelaars vanaf een podium bonen naar de menigte, en mensen duwen om ze te vangen. Thuis is het beste deel vaak de vader of een oudere broer met masker, die door een gillende kinderschare de voordeur uit wordt gejaagd, om weer terug te sluipen en opnieuw te worden weggejaagd.
Het is misschien de enige feestdag waarop het monster de grap begrijpt.


