Azteeks · 5 min leestijd

Waar werd de Azteekse dodenfluit voor gebruikt?

Geen tekst zegt waarvoor Azteekse schedelfluiten dienden. Het beste bewijs wijst op rituele inzet rond dood, offer en wind, niet op oorlog.

Terug naar Verhalen
Een kleifluit in de vorm van een schedel ligt in de open hand van een begraven man in een schemerige tempelopgraving.

De Azteekse dodenfluit, beter een schedelfluit te noemen, was waarschijnlijk een rituele instrument dat verband hield met dood, offer en wind, maar geen enkele oude tekst vertelt waarvoor hij diende. Die lezing is een gevolgtrekking uit de vindplaats van één paar en uit de beeldtaal eromheen. De populaire verhalen over krijsende oorlogswapens zijn modern.

Waar zijn de schedelfluiten gevonden?

Het bekendste paar kwam uit de handen van een jonge man van ongeveer 20 jaar die was geofferd. Hij was begraven voor de tempel van Ehecatl, de windgod, in Tlatelolco. De begraving werd eind jaren tachtig opgegraven (volgens het onderschrift in het artikel van het team uit Zürich in 1987-1989) onder leiding van Salvador Guilliem Arroyo van het Mexicaanse nationale instituut voor archeologie en geschiedenis (INAH). Hij publiceerde de vondst in 1999. In hetzelfde ceremoniële complex lagen veel andere skeletten, en naast de jonge man stond een schaal met obsidiaanmessen.

Schedelfluiten waren al eerder bekend, maar zonder zo'n context. Sinds het einde van de 19e eeuw waren op Azteekse vindplaatsen ongeveer een half dozijn opgedoken. Ze horen bij de Postklassieke periode, grofweg 1250 tot 1521. Omdat de begraving in Tlatelolco laat zien wie ze vasthield en waar, is dit de belangrijkste aanwijzing die we hebben.

Hoe maakt de fluit zijn geluid?

Het kleilichaam heeft de vorm van een schedel. De lucht komt binnen via een buis in de steel, stroomt een ronde kamer in en wordt over meerdere holtes verdeeld. Roberto Velázquez Cabrera, een werktuigbouwkundig ingenieur die al tientallen jaren oude Mexicaanse resonatoren reconstrueert, noemt dit mechanisme een "luchtveer". Een 3D-model van een team uit Zürich liet twee geluidskamers zien die tegenover elkaar liggen, waardoor de luchtstroom turbulent wordt.

Het geluid verandert met hoe hard je blaast. De onderzoekers uit Zürich ontdekten dat de fluiten zowel een zacht gesis als een rauwe, krijsende toon kunnen geven. De muziekarcheoloog Arnd Adje Both, die originelen heeft bespeeld, zegt dat het geluid kon doen denken aan de huilende wind van de onderwereld, ook al horen moderne oren een schreeuw. Hij meldt ook dat de originelen veel zachter klinken dan de luide moderne replica's die tegenwoordig worden verkocht.

Wat liet de studie van 2024 echt zien?

Een team onder leiding van Sascha Frühholz publiceerde in 2024 een studie in Communications Psychology. Ze speelden opnames af aan moderne Europese luisteraars, die de geluiden onaangenaam, beangstigend en onnatuurlijk noemden en ze meestal als een schreeuw bestempelden.

Dat vertelt ons hoe mensen nu reageren. Het zegt niet wat een Azteekse luisteraar hoorde of wat de makers bedoelden. De auteurs merken zelf op dat er geen hard psychoakoestisch bewijs was voor welke theorie over het gebruik dan ook. Ze concluderen dat rituele inzet zeer waarschijnlijk lijkt, vooral bij offers en ceremonies voor de doden.

Waarom koppelen onderzoekers de fluit aan wind, dood en onderwereld?

Both en Velázquez lezen het bewijs in samenhang. De man was begraven bij de tempel van de windgod, en de schedel wordt gelezen als Mictlantecuhtli, de heer van de onderwereld. Volgens Both wijzen details van het hoofdsieraad op sommige fluiten specifiek naar hem.

De Codex Borgia, een beschilderd manuscript, toont Ehecatl en Mictlantecuhtli rug aan rug. Ook tekent hij de snijdende winden van één niveau van de onderwereld als obsidiaanmessen, en naast de jonge man lagen obsidiaanmessen. Volgens deze lezing werden de fluiten mogelijk in de tempel geblazen tijdens een ritueel van dood en offer, om de koude nachtwinden van de onderwereld op te roepen. Meer over de Azteekse opvatting van de doden lees je in De Dag van de Doden en het Azteekse land van de doden.

Dit is een moderne interpretatie, gebouwd op een werkelijke combinatie van afbeeldingen en vondsten. Niemand heeft een Azteekse tekst gevonden die de twee met elkaar verbindt.

Was het een oorlogswapen?

Dit is de populaire bewering met de minste steun. Both wijst erop dat er nooit schedelfluiten zijn gevonden op slagvelden of in graven van krijgers. Frühholz heeft gezegd dat het geluid het best zou werken in een besloten ruimte, zoals bij een ceremonie, misschien om een slachtoffer of omstanders angst aan te jagen. Het artikel van 2024 achtte gebruik in oorlog eerder onwaarschijnlijk.

De geluiden van Azteekse veldslagen die de bronnen beschrijven, zijn trommels, schelphoorns, gewone fluiten en strijdkreten. Geen van die verslagen noemt schedelfluiten. Voor de bredere wereld van Azteekse oorlog en religie, zie De Azteekse goden: wie ze waren en hoe we ze kennen en Waarom geloofden de Azteken in vijf zonnen?.

Zijn trance, zielengeleide en andere ideeën bewezen?

Nee. Velázquez heeft geopperd dat de trillingen bij sommige luisteraars een trance kunnen opwekken. Ook vergeleek hij het geluidspatroon van de fluit met de chichtli, een klankinstrument dat in de Florentijnse codex wordt genoemd. Beide zijn hypothesen, en Velázquez zegt zelf dat het oorspronkelijke gebruik en doel verloren zijn gegaan. De doden door de onderwereld leiden is een ander idee, en ook dat is onbewezen. Over een andere Azteekse gids van de doden lees je in Xolotl en de Xoloitzcuintli: de hond die de doden begeleidt.

Is "dodenfluit" een Azteekse naam?

Nee. Er is geen Azteekse naam voor het voorwerp bekend. "Ehecachichtli" is een moderne bedenksel van Velázquez, en geen enkele codex of kroniek beschrijft de schedelfluit uitdrukkelijk. De enige mogelijke aanwijzing is een indirect verslag uit de koloniale tijd over een fluit tijdens het Toxcatl-feest.

De term "dodenfluit" is ook een modern etiket, naar verluidt in de jaren negentig bedacht door Velázquez en later door de pers verspreid. Zoals bij het meeste Azteekse materiaal komt wat we van de cultuur weten uit bronnen die na de Spaanse verovering zijn geschreven, en daarom wegen de fysieke vondsten zo zwaar. Voor een ander geval waarin latere verhalen het bewijs vooruit renden, zie Dacht Montezuma dat Cortés een god was? Waarschijnlijk niet.

What we rely on

Oude bronnen

  • Codex Borgia (beschilderd manuscript): Ehecatl en Mictlantecuhtli rug aan rug, en de obsidiaanwinden van een niveau van de onderwereld, zoals Both ze beschrijft.
  • Florentijnse codex, samengesteld door Bernardino de Sahagún na de verovering: de bron van de chichtli, het klankinstrument dat Velázquez met de fluit vergelijkt.

Moderne wetenschap

  • Sascha Frühholz, Pablo Rodriguez, Mathilde Bonard, Florence Steiner en Marine Bobin, studie over de psychoakoestische en archeoakoestische aard van Azteekse schedelfluiten, Communications Psychology 2, 108 (2024), doi:10.1038/s44271-024-00157-7.
  • Roberto Velázquez Cabrera, artikel over de "dodenfluit", Mexicolore (2011), mexicolore.co.uk/aztecs/music/death-whistle.
  • Tom Metcalfe, artikel over het raadsel van de Azteekse dodenfluit, History.com: interviews met Arnd Adje Both en Sascha Frühholz.

Lees verder