Grieks · 6 min leestijd

Wat is de mythe van Talos? De bronzen bewaker van Kreta

Talos was een bronzen bewaker die Kreta omcirkelde en schepen met rotsen bekogelde. Hoe Medea hem doodde, wie hem maakte en wat later of modern is.

Terug naar Verhalen
Een enorm bronzen beeld staat op een rotsachtige Kretenzische klif en slingert een rotsblok naar een klein schip beneden.

De mythe van Talos is het verhaal van een bronzen bewaker van Kreta die het eiland driemaal omcirkelde en schepen met geslingerde rotsen verjoeg, tot Medea hem vernietigde. In de volledigste overgeleverde versie, van Apollonios van Rhodos, sterft hij door één kwetsbare ader bij zijn enkel.

Wat gebeurt er in de Argonautica van Apollonios?

In boek 4 proberen de Argonauten aan te leggen in de haven van Dikte op Kreta. Talos, de man van brons, breekt rotsen van de klif los om te beletten dat ze afmeren. Apollonios zegt dat Zeus hem aan Europa gaf als bewaker van het eiland. Hij is "uit het geslacht van brons, van de mensen die uit essenbomen voortkwamen, de laatste die nog over was van de zonen van de goden", en hij rent op zijn bronzen voeten driemaal rond Kreta.

Hij is van brons en onkwetsbaar, behalve door een bloedrode ader bij de enkel, bedekt met een dun velletje. Medea doodt hem van een afstand. Ze roept de Keren aan, de "snelle honden van Hades" (zie Hades is niet de duivel voor die wereld), en betovert zijn ogen met haatdragende blikken. Terwijl hij stenen optilt, schaaft hij zijn enkel aan een scherpe rots. Zijn ichor stroomt eruit als gesmolten lood, en hij valt als een "monsterlijke den" (Apollonios 4.1638-1688).

In deze versie is er geen nagel en geen aanbod van onsterfelijkheid.

Hoe vertelde Apollodoros het anders?

De Bibliotheca van Apollodoros (1.9.26) geeft meerdere versies. Sommigen zeggen dat Talos tot het Bronzen Geslacht behoorde. Anderen zeggen dat Hephaistos hem aan Minos gaf. Weer anderen zeggen dat hij een stier was. Hij rende driemaal per dag rond het eiland en bekogelde de Argo met stenen. Eén ader liep van zijn nek tot zijn enkels, afgesloten door een bronzen nagel.

Apollodoros geeft drie manieren waarop hij sterft. Medea maakte hem met drankjes waanzinnig. Of ze beloofde hem onsterfelijkheid en trok de nagel eruit, zodat de ichor eruit gulpte. Of Poias schoot hem in de enkel. Deze varianten wijken af van Apollonios, bij wie Talos sterft nadat hij zijn enkel aan een scherpe rots heeft geschaafd (Argonautica 4.1672-1680).

Wie maakte Talos?

Apollonios zegt het niet. Zeus geeft Talos aan Europa, en daar blijft het bij. Apollodoros zegt alleen dat Hephaistos hem aan Minos gaf, wat inhoudt dat Hephaistos hem maakte. De duidelijke bewering komt van de dichter Simonides (fragment 568, bewaard in een scholion bij Plato's Politeia 337a): Talos was een bronzen figuur die Hephaistos voor Minos vervaardigde als bewaker van het eiland. Hij leefde en verbrandde wie naderde. Voor de god zelf, zie De twaalf Olympische goden: wie is wie en hoe ze verwant zijn.

Er is ook een versie met een stamboom. Kinaithon, zoals Pausanias (8.53.5) hem weergeeft, maakte Talos tot zoon van Kres, met Hephaistos als zoon van Talos. Populaire navertellingen noemen soms Daidalos als zijn bouwer, maar geen van de bovengenoemde antieke teksten zegt dat.

Had Talos vleugels, vuur en de grootte van een reus?

Deels. "Reus" is vooral een modern etiket. Apollonios' vergelijking met een den en de prestatie om Kreta te omcirkelen wijzen op grote afmetingen. Mythopedia merkt op dat de Orfische Argonautica 1351 hem een Reus noemt, en beschouwt dit als het enige antieke gebruik van die term voor hem. Moderne vertalers maken er toch vaak een "bronzen reus" van.

De vurige omarming komt niet bij Apollonios voor. Volgens een scholion bij Plato dat Simonides aanhaalt (en Sophokles' Daidalos), leefde Talos en verbrandde hij wie naderde. Latere lexicografen (Photios, de Suda) voegen toe dat hij in het vuur sprong, zichzelf roodgloeiend maakte en zijn slachtoffers omklemde.

Vleugels komen alleen in de kunst voor. Drie munten uit Phaistos, uit de klassieke en vroeg-hellenistische tijd, tonen hem als een naakte gevleugelde figuur die een steen werpt, op één munt met een hond tussen zijn benen. Eén ervan is een zilveren stater van omstreeks 300-280/270 v.Chr. Geen enkele literaire bron vermeldt de vleugels. Richard Buxton leest ze als teken van de snelheid die nodig was om Kreta te omcirkelen, al is dat een interpretatie.

Wat tonen de vazen?

Drie kraters van omstreeks 400 v.Chr. tonen Talos stervend door toedoen van de Argonauten, eerder dan Apollonios. Op de vaas van Jatta (Ruvo), de naamvaas van de Talos-schilder, valt hij in de armen van de Dioskuren, terwijl Medea "oosterse" kleding draagt. Op de krater van Montesarchio (450-400 v.Chr.) werkt een knielende jongeman, misschien Jason, aan een klein rond voorwerp op Talos' enkel, waarschijnlijk de nagel. Een klein gevleugeld figuurtje naast de enkel is waarschijnlijk Thanatos, de Dood (vergelijk Slaap en Dood waren tweelingbroers).

Vaastaferelen van omstreeks 400 v.Chr. lijken te tonen hoe aan Talos' enkel een nagel of bout wordt bewerkt, dus het motief lijkt ouder dan Apollonios, die het in zijn versie niet noemt.

Wat maken antieke en moderne lezers van hem?

Simonides verbond Talos met de "sardonische lach". In de samenvatting van Photios weigerden de Sardiniërs Talos aan Minos uit te leveren, waarna hij hen greep en met hen in de vlammen sprong. Zenobios zegt dat Talos op Sardinië woonde voor hij op Kreta kwam. Deze berichten zijn pas laat overgeleverd, en er is te weinig bewaard om te zien of Simonides hem met de Argonauten verbond.

De dialoog Minos, aan Plato toegeschreven maar van onzekere auteur, verklaart hem weg. Talos was Minos' wetsbewaker die driemaal per jaar de dorpen afreisde met wetten op bronzen tafels (320c). Voor de koning zelf, zie De Minotaurus en het echte labyrint van Knossos.

Moderne geleerden hebben andere lezingen voorgesteld. Hesychios verklaart talos als de Zon, en Dreros zwoer bij Zeus Tallaios en Helios, wat geleerden aan het begin van de twintigste eeuw deed denken aan een Kretenzische zonnegod. A. B. Cook (1914) opperde dat de ader en de plug voortkomen uit het bronsgieten met verloren was. Beide zijn interpretaties, geen antieke uitspraken.

Adrienne Mayor plaatst in Gods and Robots (2018) Talos tussen antieke gedachte wezens die "gemaakt, niet geboren" zijn, onder de term biotechne. Het woord "robot" is modern, en sommige recensenten merken op dat haar definitie van techniek ruimer is dan veel oudhistorici zouden aanvaarden. Deze belangstelling hoort bij een bredere terugkeer van de Griekse mythe (Waarom Griekse mythen nu opnieuw worden verteld).

What we rely on

Antieke bronnen

  • Apollonios van Rhodos, Argonautica 4.1638-1688. Vertaling: R. C. Seaton, Loeb Classical Library (1912).
  • Apollodoros, Bibliotheca 1.9.26. Editie en vertaling: Sir James George Frazer.
  • Simonides, fr. 568 PMG (scholion bij Plato, Politeia 337a).
  • [Plato], Minos 320c (auteurschap onzeker).

Moderne literatuur

  • Adrienne Mayor, Gods and Robots (Princeton University Press, 2018), over mythen, machines en antieke dromen van techniek.
  • John K. Papadopoulos, "Talos I", LIMC 7 (Artemis, 1994).

Lees verder