
In Florence, in een overdekte galerij bij de Piazza della Signoria, staat een bronzen Perseus op een marmeren sokkel met het afgehouwen hoofd van Medusa omhoog. Benvenuto Cellini voltooide het in 1554 voor hertog Cosimo de' Medici, en niemand die erlangs loopt, twijfelt erover wie won. Spring nu naar 2008. Een Argentijns-Italiaanse beeldhouwer genaamd Luciano Garbati maakt een beeld met dezelfde pose en dezelfde naaktheid, maar wisselt de rollen om: Medusa staat daar, een zwaard in de ene hand, en het hoofd in de andere hand is dat van Perseus.
Beide beelden gaan over hetzelfde verhaal. Ze vertellen het op tegenovergestelde manieren, en dat is precies wat Griekse en Romeinse schrijvers ongeveer duizend jaar lang met Medusa deden.
De versie die je niet vertelt wordt
De oudste Medusa die we hebben, staat in Hesiodos' Theogonie, geschreven rond 700 v.Chr. Ze is een van drie Gorgonen, dochters van de zeegoden Phorcys en Ceto, en de enige van de zusters die kan sterven. Het gedicht zegt dat ze met de zeegod Poseidon sliep in een zachte wei tussen lentebloemen, en dat toen Perseus later haar hoofd afsloeg, twee kinderen uit haar nek sprongen: de reus Chrysaor en het gevleugelde paard Pegasus. Er is hier geen schoonheidswedstrijd, geen vloek, geen tempel. Hesiodos vermeldt dat ze "leed" en gaat verder.
Zelfs in de vroegste bronnen is ze een vreemd monster. Ze wordt niet opgejaagd omdat ze iets deed. Ze wordt opgejaagd omdat een koning genaamd Polydectes Perseus uit de weg wil hebben en hem opdraagt haar hoofd terug te brengen. Perseus is een jongeman met een onmogelijke klus.
Hoe je haar echt doodt
Ons volledigste verslag van de jacht komt van Apollodoros, een mythograaf die mogelijk in de eerste of tweede eeuw na Chr. schreef. Perseus krijgt hulp van de goden, wat gebruikelijk is. Hermes geeft hem een sikkelvormig zwaard. Hij leent gevleugelde sandalen, een magische tas om het hoofd in te dragen, en een helm die hem onzichtbaar maakt (de helm is van Hades). Athena leidt zijn hand terwijl hij alleen naar Medusa's spiegelbeeld in een gepolijst bronzen schild kijkt, zodat haar blik hem nooit bereikt.
Merk het praktische genie hiervan op. Je verslaat niet wat met een blik doodt door moediger te zijn. Je verslaat het door haar ogen nooit te ontmoeten. Elk spiegel-en-monsterverhaal sindsdien is iets schuldig aan deze scène.
De Griekse dichter Pindaros voegt een prachtig detail toe. In zijn twaalfde Pythische ode, uit 462 v.Chr., zegt hij dat de godin Athena fluitmuziek uitvond nadat ze de Gorgonenzusters had horen klagen over Medusa's dood. De aulos, de dubbelrietspijp die de Grieken voor alles gebruikten, van bruiloften tot begrafenissen, is naar verluidt Athena's imitatie van dat verdriet. De dood van het monster wordt betreurd met een nieuw soort muziek.
Ovidius verandert het verhaal
De Medusa die de meesten van ons voor ogen hebben, de mooie vrouw die gestraft werd, is Romeins. In het vierde boek van zijn Metamorfosen, rond 8 na Chr., laat Ovidius iemand Perseus vragen waarom Medusa, als enige van de Gorgonen, slangen in plaats van haar heeft. Perseus antwoordt: ze was ooit het meest bewonderde meisje van haar stad, vooral beroemd om haar haar. Neptunus (de Romeinse Poseidon) verkrachtte haar binnen in de tempel van Minerva. De godin, zegt Ovidius, keerde zich af en bedekte haar ogen met haar schild, en strafte vervolgens het slachtoffer door haar haar in slangen te veranderen. Ovidius voegt er droogjes aan toe dat Minerva de slangen nog steeds op haar borst draagt om haar vijanden af te schrikken.
Lezers zijn al tweeduizend jaar boos over deze passage, en Ovidius bedoelde waarschijnlijk een deel van dat ongemak. Hij is een dichter die graag laat zien dat goden zich slecht gedragen en de mens daarvoor laat betalen. Of je de scène als grofheid leest of als kritiek op grofheid, ze heeft het moderne beeld van Medusa als een onrecht aangedane vrouw vastgelegd.
Een gezicht bedoeld om te beschermen
Voordat ze een slachtoffer was, was ze een bewaker. Het gorgoneion, het gezicht van de Gorgoon, is een van de oudste beschermende emblemen in de Griekse kunst. Het staart vanaf het timpaan van de tempel van Artemis op Corfu, gebouwd rond 580 v.Chr., met uitpuilende ogen, een hangende tong en everzwijnslagtanden. Het verschijnt op schilden, op deuren, op dakpannen en op het borstpantser van Athena. Het idee was simpel: zet iets angstaanjagends op je eigendom en het jaagt alles weg wat schade zou kunnen aanrichten.
Met de tijd werd het gezicht zachter. Een beroemde marmeren kop, bekend als de Medusa Rondanini, een Romeinse kopie van een Grieks origineel uit de vijfde eeuw v.Chr. en nu in München, toont een vrouw met een rustig, treurig, bijna mooi gezicht. De slagtanden zijn verdwenen. De tong is verdwenen. Kunstenaars waren haar, zo lijkt het, al anders gaan zien lang voordat Ovidius het opschreef.
Medusa in de moderne wereld
De Renaissance was verzot op haar. Caravaggio schilderde haar hoofd op een ceremonieel schild in de jaren 1590, midden in een kreet, met nog spuitend bloed. Cellini goot zijn Perseus. Eeuwen later koos modeontwerper Gianni Versace haar als embleem van zijn huis, eind jaren zeventig. Hij was opgegroeid tussen antieke ruïnes in Calabrië en koos haar, volgens de meeste verslagen, omdat ze stond voor een aantrekkingskracht waar je niet van weg kunt lopen.
En dan is er dat andere beeld. Garbati maakte zijn versie in 2008, lang voordat het beroemd werd. In oktober 2020 werd het geplaatst in een klein park in Lower Manhattan, recht tegenover de strafrechtbank waar Harvey Weinstein terecht had gestaan. Het werd bijna van de ene op de andere dag een symbool van de #MeToo-beweging, en het debat erover, of het krachtig was of dat het de oorspronkelijke mythe wegvaagde, was zelf heel Grieks: een publieke discussie over een verhaal dat weigert stil te blijven liggen.
Dat is waarschijnlijk het antwoord op de vraag welke Medusa de echte is. Er was een monster bij Hesiodos, een rouwklaagster bij Pindaros, een slachtoffer bij Ovidius, een amulet op duizend deuren en een symbool in een park in New York. Als je ze allemaal wilt horen, ga terug naar de oudste versie, kijk naar het Rondanini-hoofd en merk op dat het gezicht al eruitziet als iemand die iets te zeggen heeft.


