
Eski Mısırlılar mumya yaptı, çünkü bir insanın ölümden birbirine bağlı birkaç parça olarak sağ çıktığına inanıyorlardı ve beden bu hayatta kalışta önem taşıyordu. Mumyalama Roma döneminde, çoğunlukla Hristiyanlık yayıldıkça geriledi. Bilinen hiçbir antik kaynak onu sona erdiren bir yasa kaydetmez, kaynaklar da bırakılış zamanı konusunda ayrışır: Lucarelli gibi Mısırbilimciler gerilemeyi 4. yüzyıla yerleştirir, bazı popüler anlatılar ise 7. yüzyıla kadar uzanan tarihler verir.
Mısırlılar ölümden sonra beden hakkında ne düşünüyordu?
İnsan tek bir şey değildi. Smithsonian'ın Mısır inancı özeti üç parçadan söz eder. Ka, mezarda kalan ve adaklara ihtiyaç duyan bir "ikiz"di. Ba, yani "ruh", dışarı uçup geri dönebilirdi ve Mısır sanatı onu insan başlı bir kuş olarak gösterir. Akh, yani "tin", Yeraltı dünyasından geçip Son Yargı'ya ulaşmak zorundaydı.
Beden bu tinin evi sayılıyordu, onu yok etmek tini yitirmek anlamına gelebilirdi. Mısır Ölüler Kitabı'nın 154. büyüsü, bedenin "çürümemesi" ve sonsuza dek sahiplenilmesi dileğini dile getirir. Yine de "beden bir evdir" sözü modern bir sadeleştirmedir. Adaklar ve ritüel de yükün büyük kısmını taşıyordu. Yolculuğun bütünü için Mısır mitolojisinde ahirete yolculuk yazısına bakın.
Osiris'in bununla ne ilgisi var?
Osiris mitsel örnektir. Adı ve hikâyesine yapılan göndermeler 5. Hanedan'ın sonunda (yaklaşık MÖ 24. yüzyıl) görünür; bunların başında ölü kralı Osiris'le özdeşleştiren Piramit Metinleri gelir. Ölen kral Osiris olurdu ve korunmuş beden bu dönüşümün parçasıydı.
Mitin kesintisiz bir Mısır anlatımı günümüze ulaşmamıştır. Ardışık olarak anlatılan tek antik metin, Plütark'ın yaklaşık MS 100'de Yunanca yazdığı İsis ve Osiris Üzerine'dir. Hikâyenin kendisi için İsis ve Osiris: İlk cinayet gizemi, diğer tanrılar için Mısır Tanrıları: Kim Kimdir? yazısını okuyun.
Anubis, mumyalamanın olağan tanrısıdır. Ptolemaios dönemine ait Jumilhac Papirüsü onu, mumyalama yeri olan wabet'te Osiris'in bedenini korurken gösterir. Onu "ilk mumyayı" yapan olarak anmak modern bir kısaltmadır, Mısırca bir ifade değildir. Bkz. Anubis Neden Bir Çakal?
Mumyalar nasıl yapılırdı?
Yunan tarihçi Herodot (Tarih 2.85-90, MÖ 5. yüzyıl), erken dönemden dışarıdan bir gözün yaptığı en ayrıntılı betimlemedir. Mumyalayıcılar yakınlara ceset biçiminde boyalı ahşap modeller gösterirdi ve ücret, seçilen sınıfa göre değişirdi.
| Sınıf | Herodot'a göre yöntem |
|---|---|
| Birinci (2.86) | Beyin, demir bir kancayla burun deliklerinden çekilir. Karın, bir "Etiyopya taşıyla" kesilip boşaltılır. Beden palmiye şarabı ve baharatlarla yıkanır, 70 gün natronda bekletilir, zamkla keten bezlere sarılır ve insan biçimli ahşap bir kutuya konur. |
| İkinci (2.87) | Sedir yağı, kesi yapılmadan makattan enjekte edilir. Beden natrona yatırılır, sonra yağ iç organları eritir ve geriye deri ile kemik kalır. |
| Üçüncü (2.88) | Karın bir müshille temizlenir (çeviriler ayrışır) ve beden 70 gün natronda tutulur. |
Herodot, yöntemi en iyi olan tanrının adını vermeyi reddeder: "adını anmayı kutsala saygısızlık saydığım tanrı." Sonraki yorumcular bu tanrıyı Osiris'le özdeşleştirir, ama bu onun metninde yoktur. O tekniği anlatır, ruhsal anlamı hakkında hiçbir şey söylemez. MÖ 1. yüzyılda Sicilyalı Diodoros da mumyalamayı aktarır (1. Kitap, 91. bölüm).
Mısır kaynaklı metinler de vardır. Uygulamaya dair en eski belge, tıbbi içerikli Louvre-Carlsberg Papirüsü'dür (yaklaşık MÖ 1450). En eksiksiz ritüel metin olan Mumyalama Ritüeli ise muhtemelen MS 1. yüzyıla ait, Roma dönemi iki papirüste (Boulaq 3 ve Louvre 5158) günümüze ulaşmıştır.
Mumyalama ne zaman başladı?
Bu konu tartışmalıdır. Eski görüşe göre tarih öncesi bedenleri yalnızca sıcak ve kuru kum korumuştu. 2014'te Jones ve meslektaşları, Mostagedda'da (yaklaşık MÖ 4500-3350) reçineyle ıslatılmış keten sargılar bildirdi ve bunun, sonraki firavunlar dönemi karışımlarına benzediğini savundu. Donald Redford kuşkuludur ve ilk piramitlerden önce mumyalamaya dair hiçbir kanıt bilmez. Torino'daki bir Hanedan öncesi beden üzerine 2018'de yapılan bir çalışma (yaklaşık MÖ 3700-3500) mumyalama maddeleri bildirdi ve erken mumyalama savını aynı yönde genişletir.
Yaygın görüşe göre gerçek mumyalama Eski Krallık'ta, yaklaşık MÖ 2500'de başlar. Salima Ikram, erken uygulamayı beyin çıkarılmayan, organların yalnızca ara sıra alındığı temel bir kurutma olarak betimlemiştir. Bu tablo da kendi içinde tartışma konusudur.
"Mumya" sözcüğü nereden geliyor?
Mısırcadan değil. Zincir, Farsça mūm ("balmumu") sözcüğünden, ilaç olarak kullanılan "bitüm" anlamındaki Farsça ve Arapça mūmiyā sözcüğüne, oradan Ortaçağ Latincesindeki mumia sözcüğüne ve sonra diğer Avrupa dillerine uzanır. "Korunmuş beden" anlamı Ortaçağ'dan sonra geldi. Mısırlılar mumyaya sah derdi. Açılan mezarların çevresinde sonradan oluşan efsaneler için Firavunların laneti: Efsane gerçekte nerede başladı yazısına bakın.
Mumyalama neden sona erdi?
Kraliyet Ontario Müzesi'nin verdiği standart müze yanıtına göre yapay mumyalama, Hristiyanlık yayıldıkça (MS 2-5. yüzyıllar) geriledi. Alçı kefenli ve boyalı portreli geç Roma dönemi mumyaları MS 3. yüzyıl sonu ile 4. yüzyıl ortası arasına tarihlenir, yani uygulama Roma yönetiminin içlerine kadar canlıydı.
Bitiş tarihi tartışmalıdır. LiveScience'ın aktardığı Lucarelli onu 4. yüzyıla yerleştirir. Bazı popüler anlatılar sonu, Mısır'ın İslam yönetimine girdiği 7. yüzyıla kadar uzatır. Kaynaklar tek bir tarih üzerinde birleşmez.
En iyi antik kanıt, Athanasios'un Antonios'un Yaşamı (90-92. bölümler, yaklaşık MS 360) adlı eseridir. Mısırlıların iyi insanların, özellikle şehitlerin bedenlerini keten bezlere sarıp gömmek yerine evlerinde divanlar üzerinde sakladığını söyler. Antonios bu âdeti ne yasal ne kutsal bulmuş, piskoposlara bırakmalarını söylemiş ve gizli bir yere gömülmeyi istemiştir. Pasaj, organları çıkarmaktan ve natron kullanmaktan değil, kutsal bedenleri sarıp evde saklamaktan söz eder. Hristiyanlığın mumyalamayı ortadan kaldırdığını değil, kilise önderlerinin Hristiyanlar arasındaki ilişkili bir âdete karşı çıktığını gösterir.
Burada anılan kaynakların hiçbiri bir yasak kaydetmez. Milano Fermanı (313) Hristiyanlığı yasal kıldı ama gömme usullerine dokunmadı. Kaynaklar kademeli bir değişimi anlatır.
Dayandığımız kaynaklar
Antik kaynaklar
- Herodot, Tarih 2.85-90 (üç mumyalama sınıfı, 2.86-88; boğulanlar ve timsah kurbanları, 2.90). Çeviriler: A. D. Godley (Perseus Sayısal Kütüphanesi) ve George Rawlinson.
- Sicilyalı Diodoros, Tarih Kütüphanesi 1.91 (mumyalama). Loeb Klasik Kitaplığı, 1. cilt (1-2.34. kitaplar), çeviri C. H. Oldfather (1933).
- Athanasios, Antonios'un Yaşamı, 90-92. bölümler (yaklaşık MS 360).
Modern araştırmalar
- J. Jones, T. F. G. Higham, R. Oldfield, T. P. O'Connor ve S. A. Buckley, geç Neolitik gömülerde Mısır mumyalamasının tarih öncesi kökenlerine ilişkin bulgular, PLoS ONE 9(8): e103608 (2014).
- Salima Ikram ve Aidan Dodson, ölülerin sonsuzluğa donatılmasını inceleyen kapsamlı kitap, The Mummy (Thames & Hudson, 1998).
- Salima Ikram, eski Mısır'daki ölüm ve gömme gelenekleri üzerine kitap, Death and Burial (Longman, 2003).


