Egyptisch · 6 min leestijd

Waarom maakten de oude Egyptenaren mummies en waarom stopten ze ermee?

Waarom de oude Egyptenaren hun doden mummificeerden, wat Herodotus beschreef, wanneer het begon en waarom het na de Romeinse verovering verdween.

Terug naar Verhalen
Een werkplaats van een balsemer, verlicht door lampen, met een in linnen gewikkeld lichaam op een lage tafel tussen kruiken en bundels doek.

De oude Egyptenaren maakten mummies omdat ze geloofden dat een mens de dood overleefde als meerdere met elkaar verbonden delen, en dat het lichaam voor die overleving van belang was. Mummificatie vervaagde in de Romeinse tijd, vooral door de verspreiding van het christendom. Geen enkele bekende antieke bron vermeldt een wet die er een einde aan maakte, en de bronnen verschillen over het moment waarop het ophield: egyptologen als Lucarelli plaatsen het verval in de 4e eeuw, terwijl sommige populaire verhalen data tot in de 7e eeuw noemen.

Wat geloofden de Egyptenaren over het lichaam na de dood?

Een mens was niet één ding. Het overzicht van het Smithsonian over het Egyptische geloof noemt drie delen. De ka was een "dubbelganger" die in het graf bleef en offers nodig had. De ba, de "ziel", kon naar buiten vliegen en terugkeren, en in de Egyptische kunst is hij een vogel met een mensenhoofd. De akh, de "geest", moest door de Onderwereld reizen naar het Laatste Oordeel.

Het lichaam gold als de woonplaats van die geest, en als het werd vernield, kon de geest verloren gaan. Spreuk 154 uit het Egyptisch dodenboek spreekt de wens uit dat het lichaam "niet zal bederven" en voor altijd bezeten wordt. Toch is "het lichaam is een huis" een moderne vereenvoudiging. Ook offers en ritueel droegen een groot deel van het gewicht. Voor de hele reis, lees De reis naar het hiernamaals in de Egyptische mythologie.

Wat heeft Osiris ermee te maken?

Osiris is het mythische model. Zijn naam en toespelingen op zijn verhaal komen voor aan het einde van de 5e dynastie (ongeveer de 24e eeuw v.Chr.), vooral in de Piramideteksten, die de gestorven koning met Osiris gelijkstellen. Een overleden koning werd Osiris, en een bewaard lichaam maakte deel uit van die verandering.

Er is geen doorlopende Egyptische vertelling van de mythe bewaard. Het enige antieke verhaal in vaste volgorde is Over Isis en Osiris van Plutarchus, rond 100 n.Chr. in het Grieks geschreven. Voor het verhaal zelf, lees Isis en Osiris: het eerste moordmysterie, en voor de andere goden De Egyptische goden: wie is wie.

Anubis is de gebruikelijke god van het balsemen. De Ptolemaeïsche Jumilhac-papyrus toont hem terwijl hij het lichaam van Osiris verdedigt in de balsemplaats, de wabet. Hem de maker van "de eerste mummie" noemen is moderne verkorte taal, geen Egyptische uitdrukking. Zie Waarom is Anubis een jakhals? (Hij is misschien een wolf).

Hoe werden mummies gemaakt?

De Griekse geschiedschrijver Herodotus (Historiën 2.85-90, vijfde eeuw v.Chr.) geeft de uitvoerigste vroege beschrijving van een buitenstaander. De balsemers toonden verwanten beschilderde houten modellen van lijken, en de prijs hing af van de gekozen klasse.

KlasseMethode volgens Herodotus
Eerste (2.86)De hersenen werden met een ijzeren haak door de neusgaten naar buiten getrokken. De buik werd met een "Ethiopische steen" opengesneden en leeggemaakt. Het lichaam werd gewassen met palmwijn en welriekende stoffen, 70 dagen in natron gelegd, met gom in linnen gewikkeld en in een houten kist in mensvorm geplaatst.
Tweede (2.87)Cederolie werd via de anus ingespoten, zonder incisie. Het lichaam werd in natron gelegd, waarna de olie de ingewanden oploste en alleen huid en botten overbleven.
Derde (2.88)De buik werd gereinigd met een purgeermiddel (vertalingen verschillen) en het lichaam bleef 70 dagen in natron.

Herodotus weigert de god te noemen wiens methode de beste was, "hij wiens naam ik het goddeloos acht te noemen". Latere commentatoren zien in die god Osiris, maar dat staat niet in zijn tekst. Hij beschrijft de techniek en zegt niets over de geestelijke betekenis. Diodorus Siculus meldt in de eerste eeuw v.Chr. ook het balsemen (boek 1, hoofdstuk 91).

Er bestaan ook Egyptische teksten. Het oudste document over de praktijk is de medische Papyrus Louvre-Carlsberg (ongeveer 1450 v.Chr.), en de meest volledige ritueeltekst, het Balsemritueel, is bewaard op twee papyri uit de Romeinse tijd (Boulaq 3 en Louvre 5158), waarschijnlijk uit de 1e eeuw n.Chr.

Wanneer begon mummificatie?

Daarover bestaat geen overeenstemming. Volgens de oude opvatting werden prehistorische lichamen alleen bewaard door hete, droge zand. In 2014 meldden Jones en collega's linnen windsels doordrenkt met hars in Mostagedda (ongeveer 4500-3350 v.Chr.), met een recept dat volgens hen lijkt op dat van latere faraonische mummies. Donald Redford is sceptisch en kent geen bewijs voor balseming vóór de eerste piramiden. Een onderzoek uit 2018 naar een predynastisch lichaam in Turijn (ongeveer 3700-3500 v.Chr.) meldde balsemmiddelen en voert hetzelfde betoog voor vroege balseming verder door.

Volgens de gangbare opvatting begint echte mummificatie in het Oude Rijk, rond 2500 v.Chr. Salima Ikram heeft de vroege behandeling beschreven als eenvoudig drogen, zonder verwijdering van de hersenen en slechts af en toe met verwijdering van organen. Ook dat beeld wordt bediscussieerd.

Waar komt het woord "mummie" vandaan?

Niet uit het Egyptisch. De keten loopt van het Perzische mūm ("was") naar het Perzische en Arabische mūmiyā ("bitumen", gebruikt als medicijn), dan naar het middeleeuwse Latijnse mumia en vervolgens naar de moderne talen. De betekenis "bewaard lichaam" kwam na de middeleeuwen. De Egyptenaren noemden een mummie sah. Over de legendes die later rond geopende graven ontstonden, lees De vloek van de farao’s: waar de legende echt begon.

Waarom stopte mummificatie?

Het gangbare antwoord van musea, onder meer van het Royal Ontario Museum, is dat kunstmatige mummificatie afnam toen het christendom zich verspreidde (2e-5e eeuw n.Chr.). Laat-Romeinse mummies met stucwerk omhulsels en geschilderde portretten dateren uit de late 3e tot het midden van de 4e eeuw, dus de praktijk leefde nog ruim in de Romeinse tijd.

De einddatum is omstreden. Lucarelli, geciteerd door LiveScience, plaatst haar in de 4e eeuw. Sommige populaire verhalen plaatsen het einde pas in de 7e eeuw, toen Egypte onder islamitisch bestuur kwam. De bronnen komen niet tot één datum.

Het beste antieke bewijs is het Leven van Antonius van Athanasius (hoofdstukken 90-92, ongeveer 360 n.Chr.). Daarin staat dat Egyptenaren gewend waren de lichamen van goede mensen, vooral martelaren, in linnen te wikkelen en ze op rustbedden in hun huizen te bewaren in plaats van ze te begraven. Antonius noemde de gewoonte niet geoorloofd en niet heilig, droeg de bisschoppen op ermee te stoppen en vroeg om op een verborgen plek begraven te worden. De passage gaat over het wikkelen en thuis bewaren van heilige lichamen, niet over het verwijderen van organen en het gebruik van natron. Ze laat zien dat kerkleiders zich verzetten tegen één verwante gewoonte onder christenen, niet dat het christendom mummificatie afschafte.

Geen van de hier genoemde bronnen vermeldt een verbod. Het Edict van Milaan (313) maakte het christendom legaal en raakte de begrafenis niet. De bronnen beschrijven een geleidelijke verandering.

Waar we op steunen

Antieke bronnen

  • Herodotus, Historiën 2.85-90 (de drie balsemklassen, 2.86-88; verdronken mensen en slachtoffers van krokodillen, 2.90). Vertalingen: A. D. Godley (Perseus Digital Library) en George Rawlinson.
  • Diodorus Siculus, Historische bibliotheek 1.91 (balseming). Loeb Classical Library, deel I (boek 1 tot 2.34), vertaald door C. H. Oldfather (1933).
  • Athanasius, Leven van Antonius, hoofdstukken 90-92 (ca. 360 n.Chr.).

Moderne wetenschap

  • J. Jones, T. F. G. Higham, R. Oldfield, T. P. O'Connor en S. A. Buckley, artikel over bewijs voor de prehistorische oorsprong van Egyptische mummificatie in laat-neolithische graven, PLoS ONE 9(8): e103608 (2014).
  • Salima Ikram en Aidan Dodson, over de mummie in het oude Egypte en de uitrusting van de doden voor de eeuwigheid, The Mummy (Thames & Hudson, 1998).
  • Salima Ikram, over dood en begrafenis in het oude Egypte, Death and Burial (Longman, 2003).

Lees verder