Yunan · 4 dk okuma

Narkissos ve Eho: Sözcüğün ardındaki mit

O yalnızca kendini beğenmiş değildi. Yalnızdı. Ve onun kaderi tekrar etmekti.

Hikâyeler sayfasına dön
Karanlık bir göletin kenarında diz çökmüş, yansımasına bakan bir genç; kayaların arasından bir su perisi onu izliyor.

“Narsist” sözcüğünü kullanan çoğu kişi hikâyeyi hiç okumamıştır ve genellikle kendine bakan kendini beğenmiş bir genç hayal eder. Ovidius'un Dönüşümler'indeki versiyon epey daha tuhaftır ve en iyi yanı, onu öldüren şeyin ayna olmamasıdır.

Bilmemekle ilgili bir kehanet

Narkissos nehir tanrısı Kefisos ile bir su perisi olan Leiriope'den doğdu. Leiriope, kâhin Teiresias'a güzel bebeğinin uzun yaşayıp yaşamayacağını sorduğunda, Teiresias bilmece gibi bir yanıt verdi: evet, eğer kendini hiç tanımazsa. Saçma gibi geliyordu. Sonra tam doğru çıktı.

On altı yaşına geldiğinde Narkissos o kadar güzeldi ki hem erkekler hem kızlar onu arzuladı ve o her birini sert, gururlu bir kayıtsızlıkla reddetti. Ovidius kimsenin ona hiç dokunmadığını söyler.

Eho

Onu sevenler arasında su perisi Eho da vardı. Bir keresinde Zeus'un öteki sevgilileri kaçarken Hera'yı uzun sohbetlerle oyalamıştı ve ceza olarak Hera sesini kıstı: Eho artık ilk konuşamıyordu ve yalnızca duyduğu şeyin son sözcüklerini tekrar edebiliyordu. Ovidius bunun komedisini ve acısını sonuna kadar kullanır. Eho, Narkissos'u ormanda izlerken o seslenir: “Burada biri var mı?” ve o yanıt verir: “Burada.” O çağırır: “Gel!” ve o geri çağırır: “Gel!” Sonunda “Buluşalım” dediğinde, sözcükleri sevinçle tekrar eder ve kollarını boynuna atmak için ağaçların arasından koşar.

O geri çekilir. “Çek ellerini”, der. “Beni elde etmene izin vermektense ölürüm.” O, sahip olduğu tek sözcüklerle yanıt verir: “Beni elde etmene izin verirdim.”

Utanan Eho mağaralara saklanır. Keder bedenini eritir, geriye yalnızca taşa dönmüş kemikleri ve sesi kalır.

Gölet

Narkissos'un reddettiği kişilerden biri, bir gün sevsin ama sevdiğini elde edemesin diye dua eder. Tanrıça Nemesis duyar. Avdan yorgun düşen Narkissos, hiçbir çobanın, keçinin ya da kuşun rahatsız etmediği berrak bir göletin başına gelir ve içmek için eğilir. Bir yüz görür. Ne olduğunu anlamadan ona âşık olur.

İşte insanların unuttuğu kısım. Gerçeği fark eder. Ovidius ona korkunç bir açıklıkla “O benim!” dedirtir. Sevdiği güzel gencin kendisi olduğunu anlar. Ve bu yardımcı olmaz. İstediği tek kişi ulaşamadığı kişidir, çünkü âşıklar dokunmak ister ve bir yansıma yalnızca seyredilebilir. Gölette kalır. Yemeyi bırakır. Ağlar ve gözyaşları yansımayı dalgalandırır. Göğsü pembeleşene dek kendine vurur. Sonunda erir gider.

Eho orada, kendi biçimiyle. “Ah” dediğinde o “Ah” diye tekrarlar. Sonunda “Elveda” dediğinde “Elveda” diye yanıt verir. Su perileri bir cenaze ateşi hazırlar ama beden yoktur. Onun yerinde ortası altın, çevresi beyaz taç yapraklı bir çiçek vardır: nergis.

Freud ve DSM

1914'te Sigmund Freud “Narsisizmin Girişi Üzerine” adlı bir deneme yayımladı. Terimi o icat etmedi (İngiliz bir hekim olan Havelock Ellis ve Alman bir psikiyatr olan Paul Näcke onu daha önce kullanmıştı), ama Freud onu ünlü yaptı. Herkesin normal büyümenin bir parçası olarak gelişen bir miktar kendini sevme derecesi olduğunu ve bunun aşırısının patolojiye dönüşebileceğini savundu.

Bugün klinisyenler “narsistik kişilik bozukluğu”nu belirli bir büyüklenmecilik, hayranlık ihtiyacı ve empati eksikliği örüntüsü için kullanır. Gündelik kullanım sözcüğü bunun çok ötesine uzattı. Çok selfie paylaşan herkese uygulanıyor; bu ise başka bir şey ve pek bir şey öngörmüyor.

Mit gerçekte ne anlatıyor

Narkissos'un trajedisi kendini çok sevmesi değil. Başka kimseyi sevememesi. Herkesten kopuk: Eho'dan, ötekilerden, göletten. Bağ kurmak istediğinde bile istediği tek kişi bir yüzeyin öbür tarafındadır. Bu bir yalıtılmışlık hikâyesi ve güzel olması onu daha rahatsız edici kılıyor.

Ressamlar ve eriyen bir saat

Narkissos sayısız kez resmedildi. Caravaggio'nun 1597 ile 1599 dolaylarındaki versiyonu, karanlıkta yansımasının üzerine diz çökmüş bir genci gösterir; kolları ayna görüntüsüyle kapalı bir daire oluşturur, böylece resim simetrik görünür ve figür bir döngüye yakalanmış gibidir. Salvador Dalí 1937'de Narkissos'un Metamorfozu'nu resmetti; bir gölet kenarında çömelmiş bir figürün, bir çiçek filizlenen bir yumurta tutan taş bir elle yankılandığı gerçeküstü bir resim. Dalí buna eşlik eden bir şiir de yazdı. Freud okuyordu.

Çiçekteki zehir

Hikâyedeki çiçek göründüğünden daha tehlikelidir. Nergis soğanları likorin dahil zehirli alkaloidler içerir ve bitki kusmaya, salya akmasına ve büyük miktarda daha ciddi hastalığa yol açabilir. Yalnızca güzel bir bahçe çiçeği değildir. Eski yazarlar “uyuşukluk” anlamına gelen Yunanca narke sözcüğünün adla ilişkili olduğunu ve bitkinin uyuşturucu bir kokuya sahip olduğunun söylendiğini kaydetti.

Selfie'ler ve yankı odaları

İki modern sözcük, insanlar bilsin bilmesin, mitle bağlantılıdır. 2013'te Oxford Dictionaries “selfie”yi yılın sözcüğü seçti; bilinen en eski kullanım 2002'de bir Avustralya çevrimiçi forumundaki bir iletideydi. Ve yalnızca kendi görüşlerinin tekrar edildiğini duyduğun bir yer olan “yankı odası” fikri, sosyal medyanın gördüklerimizi nasıl daraltabileceği için standart bir metafor hâline geldi. Hukukçu Cass Sunstein fikri 2000'lerin başında yaygınlaştırdı. İkisi de eski hikâyenin versiyonlarıdır: bir yüzeye bakıp yalnızca kendini gören biri ve yeni hiçbir şey söyleyemeyen bir ses.

Kameralar ve ekranlar çağında hâlâ yankılanmasının nedeni budur. Kendi görüntümüze bakarak çok zaman harcıyoruz. Mit, bunun sorununun belki de kendini beğenmişlik olmadığını ima eder. Belki yalnızlıktır.

Okumaya devam et