Grieks · 5 min leestijd

Narcissus en Echo: de mythe achter het woord

Hij was niet alleen ijdel. Hij was eenzaam. En zij was vervloekt om te herhalen.

Terug naar Verhalen
Een jongeman knielt bij een donkere vijver en kijkt naar zijn spiegelbeeld, terwijl een nimf hem tussen de rotsen gadeslaat.

De meeste mensen die het woord “narcist” gebruiken, hebben het verhaal nooit gelezen en stellen zich meestal een ijdele jongeman voor die naar zichzelf staart. De versie in Ovidius' Metamorfosen is een stuk vreemder, en het beste is dat de spiegel niet is wat hem doodt.

Een profetie over niet weten

Narcissus werd geboren uit de riviergod Cephissus en een nimf, Liriope. Toen Liriope de ziener Tiresias vroeg of haar mooie baby een lang leven zou hebben, gaf Tiresias een raadselachtig antwoord: ja, als hij zichzelf nooit leert kennen. Het klonk als onzin. Later bleek het precies te kloppen.

Op zestienjarige leeftijd was Narcissus zo mooi dat zowel jongens als meisjes hem begeerden, en hij wees ieder van hen af met een harde, trotse onverschilligheid. Ovidius zegt dat niemand hem ooit had aangeraakt.

Echo

Onder degenen die van hem hielden was de nimf Echo. Ze had ooit Hera met lange gesprekken afgeleid terwijl de andere minnaressen van Zeus ontsnapten, en als straf kortte Hera haar stem in: Echo kon niet meer als eerste spreken en kon alleen de laatste woorden herhalen van wat ze hoorde. Ovidius haalt het uiterste uit de komedie en de pijn hiervan. Als ze Narcissus door het bos volgt, roept hij: “Is hier iemand?” en zij antwoordt: “Hier.” Hij roept: “Kom!” en zij roept terug: “Kom!” Als hij ten slotte zegt: “Laten we elkaar ontmoeten”, herhaalt ze de woorden vol vreugde en rent ze uit de bomen om haar armen om hem heen te slaan.

Hij trekt zich terug. “Blijf van me af”, zegt hij. “Ik zou liever sterven dan jou mij te laten hebben.” Ze antwoordt met de enige woorden die ze heeft: “Ik zou je mij laten hebben.”

Beschaamd verbergt Echo zich in grotten. Verdriet slijt haar lichaam weg tot alleen haar botten, in steen veranderd, en haar stem overblijven.

De vijver

Een van de mensen die Narcissus had afgewezen, bidt dat hij eens moge liefhebben en niet krijgen wat hij liefheeft. De godin Nemesis hoort het. Narcissus, moe van de jacht, komt bij een heldere vijver die nog nooit door een herder, geit of vogel is verstoord, en buigt zich om te drinken. Hij ziet een gezicht. Hij wordt er verliefd op voordat hij begrijpt wat het is.

Hier is het deel dat mensen vergeten. Hij beseft de waarheid. Ovidius laat hem met vreselijke helderheid zeggen: “Ik ben het zelf!” Hij begrijpt dat de mooie jongen van wie hij houdt hijzelf is. En het helpt niet. De enige die hij wil, is degene die hij niet kan bereiken, want geliefden willen aanraken en een spiegelbeeld kan alleen bekeken worden. Hij blijft bij de vijver. Hij stopt met eten. Hij huilt, en zijn tranen rimpelen het spiegelbeeld. Hij slaat zich op de borst tot die roze wordt. Uiteindelijk kwijnt hij weg.

Echo is er, op haar manier. Als hij “Helaas” zegt, herhaalt ze “Helaas”. Als hij ten slotte “Vaarwel” zegt, antwoordt ze “Vaarwel”. De nimfen bereiden een brandstapel voor, maar er is geen lichaam. In plaats daarvan is er een bloem met een gouden hart en witte bloembladen eromheen: de narcis.

Freud en de DSM

In 1914 publiceerde Sigmund Freud een essay genaamd “Inleiding tot het narcisme”. Hij verzon de term niet (een Britse arts, Havelock Ellis, en een Duitse psychiater, Paul Näcke, hadden hem eerder gebruikt), maar Freud maakte hem beroemd. Hij betoogde dat iedereen een zekere mate van zelfliefde heeft die zich ontwikkelt als onderdeel van normale groei, en dat een teveel ervan pathologie kon worden.

Tegenwoordig gebruiken clinici “narcistische persoonlijkheidsstoornis” voor een specifiek patroon van grandiositeit, behoefte aan bewondering en gebrek aan empathie. Het dagelijks taalgebruik heeft het woord ver daarbuiten opgerekt. Het wordt toegepast op iedereen die veel selfies plaatst, wat iets anders is en niet veel voorspelt.

Waar de mythe echt over gaat

Narcissus' tragedie is niet dat hij te veel van zichzelf houdt. Het is dat hij van niemand anders kan houden. Hij is afgesneden van iedereen: van Echo, van de anderen, van de vijver. Zelfs als hij contact wil, is de enige die hij wil aan de andere kant van een oppervlak. Het is een verhaal over isolement, en dat het mooi is, maakt het verontrustender.

Schilders en een smeltende klok

Narcissus is ontelbare keren geschilderd. Caravaggio's versie, van ongeveer 1597 tot 1599, toont een jongeman die in het donker over zijn spiegelbeeld geknield zit, zijn armen vormen met het spiegelbeeld een gesloten cirkel, zodat het schilderij symmetrisch lijkt en de figuur gevangen in een lus. Salvador Dalí schilderde Metamorfose van Narcissus in 1937, een surrealistisch schilderij waarin een figuur die bij een vijver hurkt wordt weerspiegeld door een stenen hand die een ei vasthoudt waaruit een bloem ontspruit. Dalí schreef er ook een gedicht bij. Hij had Freud gelezen.

Het gif in de bloem

De bloem in het verhaal is gevaarlijker dan hij eruitziet. Narcissenbollen bevatten giftige alkaloïden, waaronder lycorine, en de plant kan braken, kwijlen en, in grote hoeveelheden, ernstiger ziekte veroorzaken. Het is niet alleen een mooie tuinbloem. Oude schrijvers merkten op dat het Griekse woord narke, dat “gevoelloosheid” betekent, met de naam samenhangt en dat de plant naar verluidt een bedwelmende geur had.

Selfies en echokamers

Twee moderne woorden zijn verbonden met de mythe, of mensen dat nu weten of niet. In 2013 koos Oxford Dictionaries “selfie” als woord van het jaar; het vroegste bekende gebruik was in 2002, in een bericht op een Australisch online forum. En het idee van een “echokamer”, een plek waar je alleen je eigen meningen teruggespeeld hoort, is een standaardmetafoor geworden voor de manier waarop sociale media kunnen beperken wat we zien. De rechtsgeleerde Cass Sunstein maakte het idee begin jaren 2000 populair. Beide zijn versies van het oude verhaal: iemand die in een oppervlak kijkt en alleen zichzelf ziet, en een stem die niets nieuws kan zeggen.

Daarom resoneert het nog steeds in een tijd van camera's en schermen. We besteden veel tijd aan het kijken naar een beeld van onszelf. De mythe suggereert dat het probleem daarvan misschien niet ijdelheid is. Het zou eenzaamheid kunnen zijn.

Lees verder