
Volgens de Mexica-overlevering droeg hun god Huitzilopochtli het volk dat Aztlán had verlaten op een stad te stichten op de plek waar ze een adelaar op een schijfcactus zagen. Ze vonden hem op een eiland in het meer en bouwden Tenochtitlan, traditioneel in 1325. De bronnen verschillen over de details, ook over de vraag of er wel een slang was.
Rond 1541 of 1542, ongeveer twintig jaar nadat Spaanse troepen de stad innamen, vulde een team van Nahua-schilders de tweede pagina van een manuscript dat we nu de Codex Mendoza noemen. In het midden groeit een cactus uit een steen, en op de cactus staat een adelaar. In zijn snavel hangt geen slang. Naast de adelaar zit Tenoch, een leider wiens naamglyf een schijfcactus bevat. Rond het tafereel loopt een kalenderband die de 51 jaar van zijn bewind telt, en eronder staan twee steden die de Mexica veroverden, met een schild en pijlen.
Zo tekende een van de eigen mensen de stichting van Tenochtitlan. Het beeld wijkt af van het embleem op de Mexicaanse vlag, en dat verschil is het eigenlijke verhaal. Deze gids volgt de legende, de bronnen die haar vertellen en de lange weg van een beschilderde pagina naar een nationaal symbool.
Elk schriftelijk verslag dat we hebben, is gemaakt na de verovering van 1521, door Nahua-auteurs en Spaanse monniken die in de nieuwe koloniale wereld werkten. Er is geen codex over de stichting bewaard gebleven van vóór 1521. Hoe dat het beeld kan vertekenen, lees je in Dacht Montezuma dat Cortés een god was? Waarschijnlijk niet.
Aztlán: het thuis dat niemand kan vinden
Het verhaal begint met een tocht. De Mexica zeggen dat ze uit een plaats kwamen die Aztlán heet, waaraan de Azteken hun moderne naam danken. Niemand heeft die plek gelokaliseerd. Onderzoekers betwisten ook of ze ooit bestond. Het Instituto Nacional de Antropología e Historia (INAH) merkt op dat sommige onderzoekers denken dat het een mythische plaats was, gebruikt om het verleden legitimiteit te geven.
Ook over het vertrekpunt zijn de bronnen het niet eens. Sommige documenten noemen in plaats daarvan Chicomoztoc, "Zeven Grotten", als oorsprong. De historicus Michael E. Smith telde maar liefst zeventien etnische groepen waarvan de kronieken zeggen dat ze uit Aztlán of Chicomoztoc trokken, dus de Mexica waren niet de enigen met zo'n verhaal. Een historicus van de UNAM stelt dat het Aztlán-verhaal is bedacht onder heerser Itzcoatl en door latere heersers is herwerkt. Dat is een interpretatie, maar ze past bij wat een jonge imperiale macht kan willen: een lange mars, een goddelijk bevel en een bestemming.
De Codex Aubin, een Mexica-jaarboek, laat de reis beginnen met het vertrek uit Aztlán in het jaar 1 Vuursteen, dat een glosse leest als 1168. Onderweg dragen de mensen hun god met zich mee. Huitzilopochtli leidt hen en wordt, in de verslagen die het INAH samenvat, met de adelaar in verband gebracht. Meer over de god zelf lees je in De Azteekse goden.
Het teken: wat elke bron zegt
Hier valt de korte versie die we allemaal kennen uit elkaar. De moderne legende, een adelaar op een cactus die een slang opeet, is een samenstelling. De oude bronnen geven meerdere uiteenlopende beelden, en sommige noemen helemaal geen prooi.
| Bron | Wat ze toont of zegt |
|---|---|
| Codex Mendoza, fol. 2r (ca. 1541-42) | Een adelaar op een nopal die uit een steen groeit. Geen slang, geen vogel. |
| Teocalli van de Heilige Oorlog (uitgehouwen na 1325) | Een adelaar op een nopal, met het oorlogsglyf van brandend water bij zijn snavel. |
| Codex Aubin (1576) | Een adelaar met open vleugels die een slang verslindt, op een nopal die uit een rots groeit. |
| Durán, Historia (voltooid 1581) | De tekst heeft een adelaar op een tunal en een vogel met kostbare veren in zijn klauwen. Zijn atlas met platen toont beide vogels en een slang. |
| Tovar-manuscript | De adelaar verslindt een groene vogel. |
| Codex Ramírez (afbeelding) | De adelaar houdt een vogel in één klauw. |
| Crónica Mexicáyotl (ca. 1609) | Een lijst van tekens op die plek, en een toespraak waarin de adelaar een slang verscheurt en opeet. |
De Codex Mendoza is de hierboven beschreven pagina. Het glyf voor de stad is een schijfcactus die uit een steen groeit, waar we hieronder op terugkomen.
De Teocalli is het enige overgeleverde pre-Spaanse beeldhouwwerk van het tafereel, en het boek van het Tribunal Electoral, 700 años de la fundación de Tenochtitlan, beschouwt het als de oudste afbeelding. Zijn nopal groeit niet uit gewone rots maar uit een voorovergebogen figuur, door verschillende onderzoekers geïdentificeerd als Tlaltecuhtli, Cópil of Chalchiuhtlicue, omdat het reliëf is afgesleten. Bij de snavel van de adelaar staat de atl-tlachinolli, "brandend water", het glyf voor oorlog. Het geeft de datum 2 Huis, oftewel 1325, maar het is later uitgehouwen. Onderzoekers debatteren over hoeveel later, en bronnen verschillen over waar en wanneer het is gevonden.
De Codex Aubin is de eerste bekende bron die de stichtingsadelaar met een slang tekent. Mexicolore schrijft die bewering toe aan onderzoeker Andrew Laird. Mexicolore voegt eraan toe dat geen van de overgebleven afbeeldingen van het stichtingstafereel van vóór de verovering een slang bevat.
Durán, een dominicaner monnik, schreef dat de adelaar met uitgespreide vleugels naar de zon stond. Zijn platen variëren. Minstens één toont een adelaar met een slang, andere tonen de adelaar met vogels. De plaat- en foliënummers voor Durán en Aubin lopen in moderne bronnen uiteen.
De Crónica Mexicáyotl is het buitenbeentje. Ze noemt tweemaal een slang. Eén keer in de lijst van tekens op die plek ("donde es desgarrada la serpiente"), en één keer in een toespraak waarin de adelaar een slang zou verscheuren en opeten. De slang wordt niet in een snavel getekend, want de Mexicáyotl is een tekst en geen afbeelding. De Spaanse vertaler Adrián León geeft de lijst weer als "donde come el águila y es desgarrada la serpiente, donde nada el pez." Het auteurschap is omstreden. De UNAM noemt Hernando de Alvarado Tezozómoc de hoofdauteur, terwijl andere verslagen een medeschrijver toevoegen, Alonso Franco. Ook de Spaanse vorm van zijn voornaam wisselt: Fernando in veel boeken en Hernando in het Nahuatl-voorwoord.
De stelling "geen enkele oude bron noemt een slang" is dus onjuist, en "elke bron toont een adelaar die een slang eet" ook. Wat wel te zeggen valt, is dat geen enkele afbeelding van het tafereel van vóór de verovering een slang heeft. Populaire artikelen geven ook de schuld aan een vertaalfout in de Mexicáyotl, of beweren dat de Spanjaarden het oorlogsglyf in een slang veranderden. Geen van beide beweringen wordt door bewijs gesteund.
Het hart van Cópil
Durán levert ook het levendigste voorverhaal. In zijn vertelling spreekt Huitzilopochtli tot een leider genaamd Cuauhtlequetzqui. De leider wordt gestuurd naar de steen waar het hart van Cópil, de zoon van Malinalxochitl, was gevallen, en uit dat hart ontsproot een tunal. De adelaar staat op die cactus. De cactus groeit dus uit een geofferde vijand. Dit detail komt uit de traditie van Durán, en populaire navertellingen herhalen het gretig.
Een keuze van de god, of toestemming van een landheer
Het mythische teken daargelaten, geeft de geschiedenis een praktischer verhaal. De Mexica vestigden zich op de eilandjes in het meer als schatplichtigen van de heerser van Azcapotzalco, die ook Tezozómoc heette (niet te verwarren met de latere kroniekschrijver die zijn naam deelt). Het boek van het Tribunal Electoral concludeert dat dit het verhaal van een plek die eenvoudigweg door een god werd gekozen ondermijnt, omdat de heerser van Azcapotzalco de vestiging moest toestaan. Dat is een interpretatie, maar de schatplichtigheid zelf is goed onderbouwd. Net als de stichters in Aeneas: de vluchteling die Rome stichtte of Romulus en Remus maakten de Mexica van een moeizame start een verhaal met een goddelijk teken.
De datum 1325
"Gesticht in 1325" staat op gedenkplaten en in schoolboeken. Het is de traditionele datum, en de meest voorkomende in de bronnen uit de zestiende eeuw, die het grotendeels eens zijn over de jaarnaam 2 Huis (2 Calli). María Castañeda de la Paz van de UNAM merkt op dat de meeste van die verslagen uit de tweede helft van de zestiende eeuw stammen. De pagina van het INAH over de Templo Mayor zegt dat de datum is bediscussieerd, al aanvaarden de meeste onderzoekers 2 Calli als 1325. De Mendoza opent zijn kalenderkader in dat jaar.
De exacte dag is een andere kwestie. Sommige persberichten en officiële bronnen schrijven 13 maart 1325 toe aan de Crónica Mexicáyotl, maar de kroniek geeft duidelijk alleen het jaar 2 Calli. Andere bronnen uit de zestiende eeuw noemen uiteenlopende data, dus een dag valt niet te noemen.
Er bestaan nog andere data. Sommige onderzoekers geven de voorkeur aan 1345, een minderheidsstandpunt. De historicus Eduardo Matos Moctezuma heeft het jaar 1321, dat soms wordt gebruikt om 1321, 1521 en 1821 op één lijn te brengen, een manipulatie genoemd. Onderzoeker Patrick Johansson K. betoogt dat 2 Calli overeenkomt met het verschijnen van de tunal zonder de adelaar, en dat de komst van de adelaar, die hij als het eigenlijke stichtingsmoment ziet, later kwam. UNAM Ciencia merkt op dat de Mexica de plek mogelijk eerder bewoonden, met de officiële plechtigheid in dat jaar. Een astronomische preprint, niet peer-reviewed, suggereert dat de datum in het tweede jaar van een cyclus van 52 jaar valt en een constructie van de kroniekschrijvers kan zijn. Voor die cyclus in een verwant systeem, zie De Mayakalender en de “wereldondergang” van 2012.
Een moderne hypothese koppelt de stichting aan een zonsverduistering in 1325. Jesús Galindo Trejo stelde dat voor, en Matos Moctezuma heeft het herhaald. Maar specialisten merken op dat geen enkel bekend document de stichting met een verduistering verbindt. De verduistering wordt door moderne berekening gedateerd op 13 april 1325 in de juliaanse kalender, wat 21 april is in de gregoriaanse. Een artikel in Arqueología Mexicana wijst op het probleem voor de legende: een verduistering is de zon die wordt opgegeten, en dat past slecht bij een zonne-adelaar. Beschouw het als speculatie. De zonnekant van de adelaar hoort bij een breder Mexica-beeld van de zon, verteld in Waarom geloofden de Azteken in vijf zonnen?.
Wat de naam betekent
De gebruikelijke verklaring is dat Tenochtitlan tetl (steen), nōchtli (schijfcactusvrucht) en -tlan (plaats) samenvoegt: "plaats van de nopalsteen". Dat komt overeen met het Mendoza-glyf, een schijfcactus die uit een steen groeit, wat tetl en nōchtli suggereert. Het element -tlan, "plaats", is daar niet duidelijk getekend.
Maar de etymologie staat niet vast. Lexicografen hebben opgemerkt dat het element tenoch- omstreden is. Een lezing is "op de plek bij de rotscactusvrucht", een andere zegt dat de aard ervan niet helemaal duidelijk is, en een derde wijst erop dat de klinkerlengte van nōch- afwijkt. Een latere attestatie suggereert dat de klinker kort was. Het alternatief is dat de stad is genoemd naar de leider Tenoch. Onderzoekers zijn het oneens over de vraag of hij een historisch persoon of een mythologische figuur was. De Mendoza toont hem naast de adelaar, met een schijfcactus in zijn naamglyf. De naam zelf kan het verhaal dragen, of het verhaal kan rond de naam zijn gegroeid.
Hoe de adelaar op de vlag kwam
De gangbare bewering is dat de negentiende eeuw het embleem heeft geschapen. Dat klopt niet. Volgens een samenvatting van onderzoek van Guillermo Correa Lonche van het INAH toont geen enkel pre-Spaans of koloniaal document het hele tafereel zoals wij het kennen, maar de titelpagina van Henrico Martínez' Reportorio de los tiempos (1606) combineerde de adelaar, de nopal en de slang al. Latere koloniale uitgaven zoals de Gaceta de México, voor het eerst verschenen in 1722, gebruikten ook vergelijkbare adelaarsbeelden. De negentiende eeuw standaardiseerde en officialiseerde een beeld dat al bestond. Ze vond het niet uit.
De officiële versies veranderden meermaals. In 1815 stelde het Congres van Puruarán een adelaar vast met een slang in de snavel, op een nopal in een lagune. Op 2 november 1821 vroeg het decreet van Iturbide om een gekroonde adelaar op een nopal, en bronnen spreken elkaar tegen over de vraag of er een slang bleef. In april 1823 (het decreet wordt doorgaans op 14 april gedateerd) besliste het Constituerend Congres over de adelaar op zijn linkerpoot op een nopal die uit een rots tussen lagunewater groeit, met een slang in zijn rechterklauw, en met laurier- en eikentakken. Daarna circuleerden veel varianten, en het Tweede Keizerrijk veranderde het ontwerp opnieuw onder Maximiliaan.
Hoe de Mexica zich de doden voorstelden, wier wereld achter veel Mexicaanse beelden zit, lees je in De Dag van de Doden en het Azteekse land van de doden.
Snelle antwoorden
- Wat voor adelaar is het? De soort is onzeker, dus "steenarend" moet niet als vaststaand worden beschouwd.
- Is de slang Quetzalcoatl? Geen enkele ons bekende bron staat dat toe. De band van de adelaar met Huitzilopochtli is overgeleverd, maar de slang lezen als Quetzalcoatl is een populaire moderne bewering.
- Hebben de opgravingen van de Templo Mayor de legende bewezen? Nee. De opgraving van Matos Moctezuma in 1978 bracht de Templo Mayor en de offergaven aan het licht, maar dat bevestigt het adelaarsverhaal of de datum niet.
- Wanneer werd de Codex Mendoza gevonden? Hij bevindt zich sinds 1659 in de Bodleian Library. Dat wetenschappers hem opnieuw leerden kennen, wordt meestal toegeschreven aan Lord Kingsborough, die hem in de jaren 1830 publiceerde.
Waar we op bouwen
Oude bronnen
- Codex Mendoza, fol. 2r (ca. 1541-42). Commentaar: Frances F. Berdan en Patricia Rieff Anawalt, Essential Codex Mendoza (University of California Press, 1997).
- Diego Durán, Geschiedenis van de Indiën van Nieuw-Spanje, vertaald door Doris Heyden (University of Oklahoma Press, 1994). Ook Boek van de goden en riten en de oude kalender, vertaald door Fernando Horcasitas en Doris Heyden (University of Oklahoma Press, 1971).
- Hernando de Alvarado Tezozómoc, Crónica Mexicáyotl, vertaald door Adrián León (UNAM, Instituto de Investigaciones Históricas, 3e druk, 1998).
- Codex Aubin ("Códice de 1576"), uitgegeven als Historia de la nación mexicana, bezorgd door Charles E. Dibble (1963).
Moderne literatuur
- Eduardo Matos Moctezuma, over de Grote Tempel en de schatten van Tenochtitlan (Great Temple), vertaald door Doris Heyden (Thames & Hudson, 1988).
- David Carrasco met Scott Sessions, over het dagelijks leven van de Azteken, het volk van zon en aarde (Daily Life) (Greenwood Press, 1998; 2e druk 2011).
- Patrick Johansson K., "La fundación de México-Tenochtitlan. Consideraciones 'crono-lógicas'," Arqueología Mexicana 135, pp. 70-77.
- Michael E. Smith, "De Aztlán-migraties in de Nahuatl-kronieken: mythe of geschiedenis?" Ethnohistory 31(3), 1984, pp. 153-186.
- José Rubén Romero Galván, "La Crónica Mexicáyotl," in Los privilegios perdidos: Hernando Alvarado Tezozómoc, su tiempo, su nobleza y su Crónica mexicana (UNAM, 2003), pp. 143-152.
- Tribunal Electoral del Poder Judicial de la Federación, 700 años de la fundación de Tenochtitlan; INAH, "La piedra, el nopal, el águila y la serpiente"; Mexicolore, "De adelaar en de slang" (met verwijzing naar Andrew Laird).


