
In het jaar 629 na Christus verliet een jonge boeddhistische monnik genaamd Xuanzang in het geheim de Tang-hoofdstad Chang’an, nu Xi’an. Keizer Taizong had vanwege de oorlog met de Turken net de grenzen gesloten en reizen naar het buitenland verboden. Xuanzang had een vraag die hem al jaren bezighield: de Chinese vertalingen van de boeddhistische geschriften zaten vol tegenstrijdigheden. Hij wilde de originelen lezen, in India. Dus ging hij, alleen, te voet, door de Gobiwoestijn, over de bergen van Centraal-Azië naar Noord-India. Hij was ongeveer zestien jaar weg. Toen hij in 645 thuiskwam, ontving de keizer, die boos was geweest, hem als held.
De echte reis
We weten behoorlijk veel over wat Xuanzang deed, omdat hij het opschreef. Na zijn terugkeer stelden hij en een leerling op verzoek van de keizer een verslag samen van de landen die hij had bezocht, de Grote Tang-aantekeningen over de westelijke gebieden. Het is een rijke beschrijving van de geografie, gebruiken en religies van meer dan honderd koninkrijken. Een biografie van zijn leerlingen vertelt meer: hij overleefde dagen verdwaald in de woestijn zonder water, werd bijna door bandieten gedood, stak de Hindoekoesj over en ontmoette koningen die hem probeerden vast te houden. Hij bracht enkele jaren door met studeren aan de grote kloosteruniversiteit van Nalanda in India en keerde terug met honderden boeddhistische teksten, meestal geteld als 657, meegebracht door een karavaan paarden.
Hij besteedde de rest van zijn leven aan het vertalen ervan. Een grote pagode, de Grote Wilde Ganzenpagode, staat nog steeds in Xi’an, gebouwd in 652 om de geschriften te herbergen die hij meebracht.
Een legende groeit
Het duurde niet lang voordat er verhalen rond hem ontstonden. Binnen enkele eeuwen voegden volksvertellers wonderbaarlijke episodes toe: hij werd beschermd door een aap, hij vocht tegen demonen, hij werd geholpen door goden. De verhalen werden door vertellers op markten verteld, in toneelstukken opgevoerd en in volksboeken opgeschreven. In de zestiende eeuw ordende een schrijver, traditioneel geïdentificeerd als Wu Cheng’en, de stof tot een roman van honderd hoofdstukken, De reis naar het westen of Xiyouji. Hij werd rond 1592 anoniem gepubliceerd. Het is een van de vier grote klassieke romans van de Chinese literatuur.
De aap
In de roman is de monnik Tang Sanzang, een zachtaardige, nogal timide man. De echte ster is zijn leerling, Sun Wukong, de Apenkoning. Hij wordt geboren uit een steen op de Berg van Bloemen en Vruchten en wordt koning van een troep apen. Hij studeert bij een taoïstische meester en leert tweeënzeventig gedaanteverwisselingen en een wolkensalto die hem in één sprong 108.000 li ver brengt, ongeveer 54.000 kilometer. Hij steelt een magische staf van de Drakenkoning van de Oostzee, een ijzeren pilaar die kan krimpen tot de grootte van een naald, en stopt hem achter zijn oor.
Hij is ook een spectaculaire onruststoker. Hij stormt het banket van het hemelse hof binnen, eet de perziken van onsterfelijkheid, drinkt de wijn en vecht tegen het hele hemelse leger. Uiteindelijk sluit de Boeddha hem vijfhonderd jaar op onder een berg. Hij wordt bevrijd door Tang Sanzang, die hem als leerling aanneemt, al moet hij hem een gouden band om het hoofd leggen die strakker wordt als de monnik een spreuk opzegt.
De rest van het gezelschap
De andere metgezellen van de monnik zijn Zhu Bajie, “Varkentje”, een gulzige, luie voormalige maarschalk van de hemel die als varken werd herboren omdat hij met een godin had geflirt, en Sha Wujing, een voormalige hemelse generaal die een rivierwezen werd, stil en plichtsgetrouw. De monnik rijdt op een wit paard, dat in werkelijkheid de zoon van een draak is.
De reis duurt veertien jaar en omvat eenentachtig beproevingen, meestal in de vorm van demonen die de monnik willen opeten, omdat het eten van hem hun onsterfelijkheid zou geven. De komedie van het boek komt uit de dynamiek van de groep: Wukong is slim en arrogant, Bajie is lui en eigenbelangzuchtig en de monnik is naïef. Wukong redt hen voortdurend en wordt daarvoor berispt.
Het einde
Als ze eindelijk in de Westelijke Hemel aankomen, geeft de Boeddha hun geschriften, maar ze ontdekken dat de eerste partij leeg is. Wukong klaagt, en hem wordt verteld dat de geschriften zonder woorden de beste zijn, maar dat het volk van China er nog niet klaar voor is. Ze worden teruggestuurd voor een tweede set, met tekst. Uiteindelijk wordt elk van de vier beloond. Wukong wordt een Boeddha, de “Zegevierend Strijdende Boeddha”, en het verhaal eindigt met het gevoel dat de reis, niet de bestemming, het punt was.
Een invloed die niet is gestopt
Weinig Chinese verhalen zijn zo ver gereisd. In Japan werd het bewerkt als Saiyūki, en een populaire televisieserie, Monkey, liep in 1978 en werd in het Engels nagesynchroniseerd. De mangaka Akira Toriyama baseerde zijn held Goku in Dragon Ball (1984) op Sun Wukong en leende de staf en de wolk. De videogame Black Myth: Wukong uit 2024, van de Chinese studio Game Science, werd in de eerste dagen meer dan tien miljoen keer verkocht en brak records op Steam.
De aap heeft in al die versies dezelfde eigenschappen: hij is opstandig, grappig, trouw en niet te houden. Hij is een bedrieger die een held wordt, en wie van hem houdt, houdt van hem omdat hij weigert zich te gedragen.
Een echte man en een legende
Het is fijn om de echte monnik te herinneren. Xuanzangs reis was een van de grote prestaties van die tijd: een man die te voet door woestijnen en bergen trok om te ontdekken wat de heilige boeken werkelijk zeiden. De verhalen gaven hem een aap, maar de man had er geen nodig. Zijn doorzettingsvermogen was het wonder.


