Chinese folklore · 4 min leestijd

Het Nian-monster en waarom Chinees Nieuwjaar rood en luid is

Rode deuren, vuurwerk en lantaarns. Een volksverhaal over een beest verklaart het hele feest.

Terug naar Verhalen
Een straat versierd met rode lantaarns en rood geverfde deuren, met op de achtergrond een gehoornd monster dat vlucht.

Op de avond voor Chinees Nieuwjaar kleurt in een typische Chinese wijk de hele straat rood. Rode lantaarns hangen aan de deuren. Rode papieren coupletten, met gelukwensen in zwarte of gouden kalligrafie, worden aan weerszijden van elke voordeur geplakt. Kinderen krijgen rode enveloppen met geld. Vuurwerk gaat af, soms urenlang. Mensen blijven laat op, eten een groot maal en wachten op middernacht. De vraag is waarom rood, waarom lawaai en waarom opblijven. Een volksverhaal heeft een antwoord. Het is het verhaal van een monster genaamd Nian.

Het beest

Het verhaal gaat dat er in oude tijden een monster genaamd Nián leefde. Sommige vertellingen zeggen dat het op de bodem van de zee leefde, andere diep in de bergen. Het had het lichaam van een beest, met scherpe hoorns en een grote bek. Eenmaal per jaar, op de vooravond van het nieuwe jaar, kwam het tevoorschijn en verwoestte de dorpen, en at vee, oogsten en soms mensen, vooral kinderen. Elk jaar, als de gevreesde nacht naderde, vluchtten de dorpelingen met hun gezinnen en dieren naar de bergen.

De oude man

Op een jaar, toen iedereen zich klaarmaakte om te vertrekken, kwam een oude man met een witte baard en een wandelstok in een dorp aan. Hij vroeg om een plek om de nacht door te brengen. Een oude vrouw zei hem te vertrekken, want het beest kwam eraan, maar hij glimlachte en zei dat hij het zou verjagen als hij mocht blijven. Niemand geloofde hem, maar ze lieten hem daar.

Toen het monster om middernacht aankwam, vond het het huis van de oude man verlicht met kaarsen, met rood papier op de deur. Hij droeg een rode mantel. Toen het monster dichterbij kwam, liet hij bamboevuurwerk afgaan. Het beest, doodsbang van het geknetter en de aanblik van rood, rende weg. 's Ochtends keerden de dorpelingen terug en vonden hun dorp ongeschonden. De oude man was verdwenen, maar ze begrepen dat hij hun had laten zien hoe ze zich konden verdedigen.

Sindsdien hangen mensen elk jaar rode versieringen op, steken lantaarns aan, maken lawaai en blijven de hele nacht op. Het beest kwam nooit meer terug.

Een verhaal dat verklaart

Het verhaal is een klassiek voorbeeld van wat folkloristen een etiologisch verhaal noemen, dat de oorsprong van een gebruik verklaart. Veel geleerden merken op dat de gebruiken van Nieuwjaar ouder en gevarieerder zijn dan het verhaal dat ze verklaart. Vuurwerk begon als bamboe dat in een vuur werd gegooid en met een knal explodeerde, waarvan werd gedacht dat het boze geesten en de kou verjoeg. Rood is in China al lang een kleur van geluk, levenskracht en bescherming. De deurversieringen, de chunlian, ontwikkelden zich in de loop van eeuwen uit eerdere gebruiken om perzikhouten amuletten aan deuren te hangen.

Er zijn veel versies van het Nian-verhaal, en het is moeilijk om het in deze vorm vóór de twintigste eeuw terug te vinden. Maar het is een goed verhaal, en de details passen zo goed bij de gebruiken dat het makkelijk te zien is waarom het populair werd.

Een woordspel

Er is ook een prettig toeval in de taal. Het woord voor “jaar” in het Chinees is nián (年), wat ook de naam van het monster is. Het karakter toonde oorspronkelijk een persoon die een graanhalm draagt, en het woord betekende “oogst”. De gebruikelijke uitdrukking voor het vieren van Nieuwjaar, guò nián, betekent letterlijk “het jaar doorbrengen” en kan, in het licht van het verhaal, worden gelezen als “Nian te boven komen”. Het is zeer waarschijnlijk een volksetymologie, maar het geeft het verhaal een gevoel van juistheid.

De grootste reis ter wereld

Het feest staat centraal bij de omvangrijkste menselijke migratie ter wereld. In de weken rond Chinees Nieuwjaar, bekend als chunyun, “lentemigratie”, reizen honderden miljoenen mensen met trein, bus, auto, vliegtuig en motor terug naar hun geboorteplaats om bij hun gezin te zijn. Het totale aantal in China getelde reizen loopt de afgelopen jaren in de miljarden. Stations zitten vol, kaartjes zijn in minuten uitverkocht, en verhalen van mensen die een dag in een trein doorbrengen om een paar dagen thuis te zijn zijn gebruikelijk.

De familiemaaltijd

Het reünie-diner op oudejaarsavond is de belangrijkste maaltijd van het jaar. Gerechten hebben vaak symbolische betekenissen: vis, omdat het woord voor vis klinkt als het woord voor overschot; dumplings, in de vorm van oude goudstaven; lange noedels voor een lang leven; zoete rijstkoeken voor een hoger jaar. Na het eten blijft de familie op om het jaar uit te zwaaien, een oud gebruik genaamd shǒusuì, “het jaar bewaken”. In het verhaal van het monster is dat de waak die het dorp veilig hield.

Waarom het nog steeds goed voelt

Of iemand nu echt in Nian geloofde of niet, het verhaal doet wat goede volksverhalen doen: het geeft mensen een reden om te doen wat ze toch al van plan waren. Een huishouden, staand voor een felrode deur, luisterend naar het vuurwerk en wachtend op de komst van het nieuwe jaar, speelt een heel oud idee na: dat we samen, met lawaai en licht en een goede maaltijd, de duisternis nog een jaar op afstand kunnen houden.

Lees verder