
Als een Russisch gezin in de negentiende eeuw verhuisde, was er één ding dat het niet mocht vergeten, en dat waren niet de meubels. Volgens de volksgewoonte moest het huishouden de domovoi, de geest van het huis, meenemen. Het gezin nam een gloeiend kooltje uit de oude kachel mee in een pot, of een oude schoen, of een stuk brood, en droeg dat naar het nieuwe huis. Bij de deur sprak men tot de lege lucht: “Grootvader domovoi, we nodigen je uit in het nieuwe huis.” Vergaten ze het, dan bracht het nieuwe huis ongeluk. Waren ze onbeleefd, dan kon het veel erger zijn.
Het kleine oude mannetje
De domovoi, van het Slavische woord voor “huis”, was een van de meest geliefde en gevreesde geesten uit het volksgeloof in Rusland, Oekraïne en Belarus, en soortgelijke figuren bestaan in Polen en op de Balkan. Hij werd meestal voorgesteld als een klein, behaard oud mannetje, van top tot teen bedekt met grijze vacht, soms lijkend op de heer des huizes. Hij woonde achter de kachel, onder de drempel of in de kelder, waar het warm was en buiten het zicht. Hij zorgde voor het huishouden, de dieren, de kinderen. Maar hij was ook een voorouder, in sommige overtuigingen de geest van de stichter van de familie, en als zodanig verdiende hij respect.
Geef hem te eten
Er werden offers gebracht om hem tevreden te houden. Op bepaalde dagen lieten gezinnen wat pap, brood of zout, of een schoteltje melk, achter de kachel staan. In sommige streken werd de eerste lepel van een nieuw gerecht voor hem in de hoek gegooid. Een lui huishouden dat nooit iets neerzette, kon hem woedend aantreffen.
Men lette op de voortekenen die hij stuurde. ’s Nachts kon men de domovoi horen rondlopen: gekraak, bonken, voetstappen op zolder. Een zacht geluid was een goed teken. Als er iets zou gebeuren, kon hij iemand in zijn slaap aaien. Een zachte, warme, harige aanraking betekende geluk. Een koude, ruwe hand betekende tegenspoed. Ook dieren konden reageren, want hij had een zwak voor bepaalde paarden en men geloofde dat hij hun manen ’s nachts vlocht. Boeren hielden rekening met de kleuren van hun vee en katten om hem te behagen.
De vrouwelijke geest
De domovoi had een tegenhanger, de kikimora, een vrouwelijke huisgeest die onder de vloer of achter de kachel woonde. Ze kon behulpzaam zijn en ’s nachts spinnen, maar ze kon ook gemeen zijn als het huis rommelig was, draden in de war brengen en geluiden maken. Men zei dat een kikimora vrouwen lastigviel die hun werk verwaarloosden.
De heer van de bossen
Als de domovoi het huis bewaakte, heerste de leshy, van het Russische les, “bos”, over de bossen. Hij was een boosgeest, heer van de bomen en dieren, die naar believen van grootte kon veranderen, zo hoog worden als de hoogste den of krimpen tot de hoogte van een grasspriet. Hij zou verschijnen als een oude man met een lange baard, die zijn kleren verkeerd om droeg, met de linkerkant over de rechter geslagen. Zijn ogen gloeiden groen, en hij wierp geen schaduw.
Reizigers die hem tegenkwamen, konden gemakkelijk verdwalen. De leshy hield ervan mensen op een dwaalspoor te brengen, ze in cirkels te laten lopen, de stemmen van vrienden na te bootsen en ze dieper het bos in te roepen. Een bekend advies, dat in de dorpsoverlevering nog steeds wordt herhaald, was je kleren uit te trekken en binnenstebuiten weer aan te trekken, met je schoenen aan de verkeerde voeten. Dat verwarde de leshy, die zelf omgekeerd gekleed was, en de betovering werd verbroken.
Jagers en herders brachten offers van brood, zout of het eerste wild dat ze vingen, om in zijn gunst te blijven. Herders sloten zelfs contracten met hem en gaven hem een deel van de kudde in ruil voor zijn bescherming tegen wolven.
Waarom deze geesten bleven bestaan
Rusland werd in 988 christelijk, maar het geloof in de domovoi en leshy overleefde eeuwen, in wat historici dvoeverie noemen, “dubbel geloof”. Boeren gingen naar de kerk en lieten ook melk achter de kachel staan. Orthodoxe priesters neigden ertoe ze als demonen te beschouwen, maar mensen bleven ze behandelen als onderdeel van de familie. Folkloristen die in de negentiende en twintigste eeuw Russische dorpen bezochten, noteerden nog steeds verhalen over ontmoetingen.
Een moderne echo
Sommige gewoonten bestaan nog. Sommige Russen zeggen nog steeds een woord tegen de domovoi als ze verhuizen. Een uitspraak dat het huis “een eigen karakter heeft” zou iedereen bekend in de oren klinken. En in de Witcher-videogames, ontleend aan Poolse en Slavische folklore, is de leshen, een boswachter, een van de meest gedenkwaardige monsters.
Waar ze voor dienden
Het waren geesten die voor plaatsen gemaakt waren. De domovoi was het gevoel van een huis ’s nachts, het kraken van een vloerplank, de warmte die bij de kachel blijft hangen. De leshy was het gevoel van een bos waarin het makkelijk is te verdwalen. De verhalen gaven die gevoelens namen en manieren. In zekere zin leerden ze mensen hoe ze zich moesten gedragen: wees beleefd tegen je huis, respecteer de bossen en vergeet niet dank je wel te zeggen.


