Slavisch · 5 min leestijd

Baba Jaga: heks, bewaakster of iets anders?

De vrouw in de hut op kippenpoten is nooit maar één ding geweest.

Terug naar Verhalen
Een heks in een vijzel boven een verlichte hut in een berkenbos bij nacht.

In 1874 schreef de Russische componist Modest Moessorgski een pianosuite met de titel Schilderijen van een tentoonstelling, geïnspireerd door tekeningen van zijn vriend Viktor Hartmann, die kort daarvoor was overleden. Een van de stukken heet “De hut op kippenpoten (Baba Jaga)”. Het stampt, schettert en is een tikje komisch, en het suggereert heel goed wat de folklore over haar zegt. Ze is iets om bang voor te zijn, en tegelijk een beetje een personage.

De oude vrouw in het bos

In de Russische sprookjes die Alexander Afanasjev halverwege de negentiende eeuw verzamelde, is Baba Jaga een zeer oude vrouw die diep in het bos woont. Ze is knokig, met een ijzeren neus en soms ijzeren tanden. Vaak wordt ze beschreven met één been van bot. Het woord baba betekent “oude vrouw” of “grootmoeder” en komt in verschillende Slavische talen voor. De betekenis van jaga is onduidelijk. Het kan verband houden met woorden voor “gruwel” of “ziekte”, of met iets anders. Niemand weet het.

Ze reist in een vijzel, stuurt met de stamper en veegt haar sporen weg met een bezem. Haar huis is een hut, een izba, die op reusachtige kippenpoten staat en draait. Om hem te laten stoppen en zijn deur te tonen, moet je een formule zeggen: “Hutje, hutje, ga staan zoals je moeder je zette, met je rug naar het bos en je voorkant naar mij.” Het hek eromheen is gemaakt van mensenbotten, en op de palen staan schedels met gloeiende ogen. De poorten hebben sloten van mensenhanden, of moeten in sommige verhalen worden gesmeerd voordat ze opengaan.

Eet ze kinderen op, of helpt ze hen?

Het opmerkelijkste aan Baba Jaga is dat ze niet consequent is. In sommige verhalen is ze een verschrikkelijke menseneter die kinderen lokt en in haar oven kookt. In andere is ze een helper die een held raad, een magisch paard of een zwaard geeft, als hij met een zuiver hart en goede manieren komt.

Het bekendste verhaal is Vasilisa de Schone. De stervende moeder van een meisje geeft haar een poppetje, dat ze moet voeden en dat haar zal adviseren. Nadat de vader hertrouwd is, sturen de stiefmoeder en haar dochters Vasilisa naar Baba Jaga’s hut om vuur te halen, in de hoop dat ze wordt opgegeten. De oude vrouw ontvangt haar met een dreigement en geeft onmogelijke taken: het huis schoonmaken, de maaltijden koken, een hoop graan van het stof scheiden en maanzaad van aarde. Met hulp van het poppetje voltooit Vasilisa ze, en als Baba Jaga vraagt hoe ze dat deed, zegt Vasilisa: “Door de zegen van mijn moeder.” De heks roept dat er in haar huis geen plaats is voor gezegenden, en gooit haar eruit, maar niet voordat ze haar een schedel op een stok geeft die gloeit van vuur. Vasilisa neemt hem mee naar huis, en het licht verbrandt de stiefmoeder en haar dochters tot as.

In dat verhaal rijden drie ruiters langs de hut, een witte, een rode en een zwarte. Als Vasilisa naar hen vraagt, zegt Baba Jaga dat het haar heldere dag, haar rode zon en haar donkere nacht zijn. Het zijn haar dienaren. De scène heeft theorieën opgeleverd dat ze een natuurfiguur is, een bewaakster van de kringlopen van licht en donker.

Een test, geen schurk

In veel verhalen tekent zich een patroon af. Een jong mens, meestal een meisje of jongen in nood, komt bij de hut. Baba Jaga wil weten of ze er uit keuze of uit nood zijn. Wie eerlijk, beleefd en bereid is te werken, krijgt hulp. De onbeleefden, luiaards en bedriegers raken in de problemen. Ze lijkt ook op de grens tussen werelden te staan. Haar hut staat aan de rand van het bos, aan de rand van de dood. Onderzoekers als Vladimir Propp zagen in deze verhalen een spoor van oeroude initiatieriten, waarin een jong mens naar een huis in het bos wordt gebracht, “sterft” en opnieuw wordt geboren. Dat is speculatie, maar het verklaart waarom het verhaal het karakter van een test heeft.

Drie van haar, of één?

In sommige verhalen zijn er drie Baba Jaga’s, zussen, elk wonend dieper in het bos. Een held bezoekt alle drie. Elk helpt hem op haar beurt, geeft hem een beter paard of een sterker wapen en vertelt hem waar hij de volgende vindt.

Het nawoord van een heks

Baba Jaga heeft de wereld overleefd die haar voortbracht. Ze duikt op in een enorm aantal moderne werken: in de illustraties van Ivan Bilibin uit het begin van de twintigste eeuw, die haar het uiterlijk gaven dat nog steeds wordt nagedaan, in de Hellboy-strips, in videogames en romans. In de film John Wick (2014) wordt de hoofdpersoon “Baba Yaga” genoemd, wat, zeggen de mensen om hem heen met respect, de boeman betekent, of degene die je stuurt om de boeman te doden.

Ze heeft ook een plek gevonden in feministische teksten. Een oude vrouw die alleen in het bos woont, die de wind gebiedt, die gevreesd wordt en die raad geeft aan wie de moed heeft het te vragen, heeft een duidelijke aantrekkingskracht.

Misschien werken de oude verhalen daarom nog steeds. Ze past nergens. Ze is niet kwaad en niet goed, geen sprookjesheks en geen godin. Ze is iets ouders: een kracht die je ontmoet aan de rand van wat je kent, die je ofwel voedt ofwel opeet, en die erg benieuwd is te zien wat voor soort mens je bent.

Lees verder