
Toen de jonge componist Igor Stravinsky in 1910 zijn eerste grote ballet schreef, De vuurvogel, voor de Ballets Russes in Parijs, had hij een schurk nodig. Hij koos Koschei, een figuur recht uit Russische volksverhalen, en gaf hem een van de gedenkwaardigste stukken van de partituur, een hectische, hoekige “Helse dans”. Het publiek in Parijs, dat de folklore niet kende, had die ook niet nodig. Je hoorde dat er iets kwaadaardigs het toneel had betreden. Maar wat Koschei in de oorspronkelijke verhalen zo gevaarlijk maakte, was niet kracht of magie. Het was dat hij niet gedood kon worden.
Wie Koschei is
Koschei de Onsterfelijke, in het Russisch Koshchei Bessmertny, is een terugkerende figuur in Oost-Slavische volksverhalen. Hij is meestal een magere, skeletachtige, rijke oude man die in een kasteel vol goud woont. De naam lijkt verband te houden met het Russische woord kost’, “bot”, en zou “benig” kunnen betekenen, al suggereren sommige geleerden een Turkse oorsprong, en zeker is het niet. Hij is een tovenaar die mooie vrouwen ontvoert, vooral een prinses, en hen in zijn paleis gevangen houdt. Hij rijdt op een magisch paard en kan in verschillende wezens veranderen.
De held die de prinses gaat redden is meestal Ivan Tsarevitsj, een prins, geholpen door dieren voor wie hij vriendelijk is geweest, een wijze prinses of een magisch paard.
Marja Morevna
Het bekendste verhaal is “Marja Morevna”. Daarin heeft prins Ivan drie zussen die getrouwd zijn met een valk, een arend en een raaf. Als zijn ouders sterven, gaat hij hen bezoeken en onderweg ontmoet en trouwt hij een krijgerskoningin, Marja Morevna. Zij leidt legers. Voordat ze ten strijde trekt, waarschuwt ze hem nooit een deur in het paleis te openen. Natuurlijk doet hij dat toch. Binnen hangt, in twaalf ijzeren kettingen, Koschei, die smeekt om een slok water. Ivan, vriendelijk als hij is, geeft hem drie emmers. Met elke emmer wordt Koschei sterker, tot hij de kettingen verbreekt, wegvliegt en Marja Morevna meeneemt.
Ivan gaat haar achterna. Koschei’s magische paard is sneller dan alles wat Ivan heeft, en twee keer laat de tovenaar hem gaan, denkend aan het water. De derde keer niet. Hij hakt Ivan in stukken en propt ze in een vat. Ivans zwagers, de valk, de arend en de raaf, halen het water des levens en het water des doods en brengen hem terug. En in deze versie is het een paard, dat Baba Jaga aan Ivan geeft, dat Koschei uiteindelijk doodtrapt.
De schuilplaats
De naald komt uit andere verhalen over dezelfde schurk en is het beroemdste detail van allemaal. In die versies doet de prinses die hij heeft gevangen alsof ze van hem houdt en lokt ze uit hem waar zijn dood wordt bewaard. Ver weg, vertelt hij haar, midden in de oceaan. Op een eiland genaamd Buyan staat een groene eik. Onder de eik staat een ijzeren kist. In de kist zit een haas. In de haas een eend. In de eend een ei. En in het ei een naald. Zijn dood zit aan het uiteinde van de naald.
De held gaat op weg naar het eiland, en in veel versies doen de dieren voor wie hij eerder vriendelijk was het werk voor hem: een beer rukt de eik uit, een haas wordt gevangen door een wolf, een eend door een havik, en het ei dat in zee valt wordt teruggebracht door een snoek. Als Ivan het ei vasthoudt, voelt Koschei het. Hij knijpt erin, en de tovenaar wordt zwakker. Hij breekt de naald, en Koschei valt dood neer. De details veranderen van verteller tot verteller, en de dieren verschillen, maar de opbouw blijft hetzelfde.
Een heel oud idee
Koschei is een schoolvoorbeeld van wat folkloristen de “externe ziel” noemen, het idee dat iemands leven buiten het lichaam kan worden bewaard, in een verborgen voorwerp. Het is een zeer wijdverbreid motief. Een oud-Egyptisch verhaal van omstreeks 1200 voor Christus, “Het verhaal van de twee broers”, heeft een man die zijn hart in de bloesem van een acaciaboom legt. De Schotse folklorist James Frazer verzamelde tientallen voorbeelden in De gouden tak (1890). In Rusland neemt het de vorm aan van Koschei’s naald in een reeks in elkaar geplaatste omhulsels, elk iets moeilijker te bereiken dan het vorige.
Lezers van moderne fantasy merken misschien op dat het idee is hergebruikt. Duistere heersers die alleen verslagen kunnen worden door een verborgen voorwerp te vinden en te vernietigen zijn gebruikelijk in fictie. De Slavische versie heeft een vrolijk absurde structuur: elke laag is een dier, dus de held moet ze een voor een aanpakken.
Waarom de structuur ertoe doet
Op het eerste gezicht is een schurk die zijn leven in zoveel lagen verbergt een manier om te zeggen dat hij niet met kracht te verslaan is. De held moet geduldig zijn, vriendelijk voor anderen en slim. In het verhaal verliest Ivan twee keer omdat hij vertrouwend en impulsief is. Hij wint wanneer hij Koschei niet meer frontaal bestrijdt en gaat luisteren naar de mensen die zijn geheim kennen.
Het heeft ook een soort grimmige humor. Een man die zo bang is om te sterven dat hij zijn leven verbergt in een ei in een eend in een haas in een kist in een eik op een eiland aan het einde van de wereld, is een man die het vermogen om te leven heeft verloren. De naald is bijna bijzaak. De echte straf is het leven dat hij heeft gekozen.
In de muziek en daarbuiten
Naast Stravinsky schreef de componist Nikolaj Rimski-Korsakov in 1902 een opera genaamd Koschei de Onsterfelijke. Het personage is verschenen in romans, strips en videogames, waaronder Marvel-strips en een lange reeks rollenspellen. Hij is het archetype van de schurk die niet gedood kan worden en niet dood blijft.


