
Ja, grotendeels: de oude Grieken namen het als vanzelfsprekend dat er goden bestonden, en ze vereerden hen dagelijks in de cultus. Maar "geloven" is een lastig woord, want de Griekse religie kende geen geloofsbelijdenis en geen kerk, en geleerden twisten nog steeds over wat het betekende om een god te erkennen.
Zei ooit een Griek dat de goden niet bestonden?
De eerste beroemde criticus is Xenophanes, een dichter-filosoof uit de late 6e en vroege 5e eeuw v.Chr. In zijn fragmenten staat dat Homerus en Hesiodos de goden diefstal, overspel en onderlinge misleiding toeschreven (DK 21 B11-12). Hij bespot het idee dat goden worden geboren, kleren dragen zoals wij en een menselijke stem en gestalte hebben (B14). In B15, waarschijnlijk satirisch bedoeld, zouden paarden en ossen goden maken die op paarden en ossen lijken.
Dat is een aanval op de manier waarop de goden werden voorgesteld, geen ontkenning dat ze bestaan. De filosofische encyclopedie van Stanford beschrijft zijn theologie als "een gedeeltelijke stap in de richting van het monotheïsme". Eén kanttekening: zijn woorden zijn alleen bewaard bij latere auteurs, dus formulering en context komen uit de tweede hand.
Het gaat ons om dit: kritiek op de dichters bestond in de Griekse cultuur al lang vóór Socrates. Er was geen heilige schrift te verdedigen, dus de verhalen van Homerus en Hesiodos konden openlijk ter discussie worden gesteld.
Wat bedoelde Herodotus met "gisteren of eergisteren"?
In de Historiën (2.53) zegt Herodotus dat de Grieken tot "gisteren of eergisteren" niet wisten waar de goden vandaan kwamen of hoe ze eruitzagen. Hesiodos en Homerus, zegt hij, gaven de goden hun afstamming, namen, bevoegdheden en gestalten. De twaalf figuren uit De twaalf Olympische goden: wie is wie en hoe ze verwant zijn danken een groot deel van hun vertrouwde vorm aan die dichters.
Dit is een historische bewering over hoe het pantheon vorm kreeg. Het is geen bekentenis van een sceptic. Een recensie in de Bryn Mawr Classical Review merkt op dat Herodotus gelooft dat de goden persoonlijk ingrepen in de Perzische Oorlogen om de Grieken te beschermen. Sommige geleerden, zoals Thomas Harrison, betogen dat Herodotus kan denken dat de dichters de titels, eerbewijzen en gestalten van de goden vormden en die voorstellingen toch als geldig kan beschouwen. Anderen lezen de zin als een uitspraak specifiek over dichterlijke bijnamen. Over deze lezingen wordt gediscussieerd.
Bewees Paul Veyne dat de Grieken niet geloofden?
Nee, al wordt de titel van zijn boek vaak zo aangehaald. Veynes Geloofden de Grieken in hun mythen? (Franse uitgave 1983) gaat over mythen, niet over goden. Zijn voorbeeld is Theseus. De Grieken wisten dat hij de Minotaurus nooit echt had gedood (zie De Minotaurus en het echte labyrint van Knossos), maar ze geloofden wel dat hij bestond en gaven hem een stamboom en een plaats in de geschiedenis. Een recensent in Philosophy and Literature vat het samen: de Grieken konden, net als wij, sommige delen van een verhaal geloven en andere niet.
Volgens dezelfde recensie beantwoordt Veynes laatste bladzijde zijn eigen titel met "natuurlijk geloofden ze". Critici hebben het boek postmodern of relativistisch genoemd, en de recensie van Simon Goldhill uit 1990 in de Classical Review is een goed beginpunt voor dat debat.
Waarvan werd Socrates eigenlijk beschuldigd?
In 399 v.Chr. werd Socrates aangeklaagd omdat hij de goden die de stad erkent niet eerde, nieuwe godheden invoerde en de jeugd corrumpeerde (Xenofon, Memorabilia 1.1.1; Plato, Apologie 24b). Alleen de verslagen van Plato en Xenofon over zijn verdediging zijn bewaard. Xenofon suggereert dat de aanklacht wegens goddeloosheid vooral voortkwam uit Socrates' bewering dat hij een goddelijke "stem" of een goddelijk "teken" kreeg. Dat is Xenofons interpretatie.
De kernzin in het Grieks, theous hous hē polis nomizei ou nomizōn, is omstreden. Betekent nomizein "erkennen dat de goden bestaan", "hen vereren volgens de cultustraditie" of "hen op de gebruikelijke wijze aanvaarden"? Robert Parker, H. S. Versnel en David Sedley hebben zich er alle drie over gebogen. In Apologie 26b-d schuift de aanklacht van Meletos op naar regelrecht atheïsme, dus het idee dat men gelooft dat er goden bestaan speelt daar duidelijk mee. Geleerden betwisten nog hoe ver nomizein zelf die betekenis draagt, in plaats van "erkennen" of "onderkennen".
Een kamp onder geleerden betoogt dat de aanklacht over eredienst ging en niet over geloof. Versnel, die stelt dat geloof wel degelijk telde, bekritiseert het "modieuze" idee dat de Atheners niet in hun goden geloofden. Een ander kamp houdt vol dat de aanklacht over geloof ging. Een samenvatting van een lezing aan het Collège de France stelt dat het werkwoord beide omvat: de goden erkennen en hun de verschuldigde hulde brengen, wat de Grieken nog altijd niet tot "gelovigen" maakt in de moderne zin.
Waren er andere processen wegens goddeloosheid?
Minder dan populaire verhalen doen voorkomen. Jakub Filonik benadrukt in een studie uit 2013 over Atheense processen wegens goddeloosheid dat de meeste overgeleverde getuigenissen anekdotisch zijn. Het proces tegen Anaxagoras wordt in een bewaarde bron voor het eerst genoemd door Diodorus Siculus in de 1e eeuw v.Chr., en latere schrijvers verschillen van mening over wie hem aanklaagde en welke straf hij kreeg. De datering is omstreden: moderne geleerden stellen data voor tussen ongeveer 450 en 430 v.Chr. (bijvoorbeeld 437/6, 434 of 430). Het decreet van Diopeithes tegen wie niet in goden geloofde, overgeleverd door Plutarchus (Perikles 32), wordt door sommige geleerden betwijfeld, die de komedie als bron vermoeden. Het proces tegen Protagoras kent soortgelijke problemen.
Ook woorden als "atheïst" misleiden. Asebeia betekende goddeloosheid en omvatte zowel handelingen als opvattingen. Diagoras van Melos werd daarvoor waarschijnlijk rond 415 v.Chr. vogelvrij verklaard en uit Athene verdreven, en latere generaties maakten van hem dé atheïst bij uitstek, hoewel de bronnen laat of vijandig zijn en geleerden betwisten in hoeverre hij überhaupt atheïst was. Het Sisyphos-fragment, waarin een slimme man de vrees voor de goden verzint om heimelijke misdaden te voorkomen, wordt door Sextus Empiricus aan Kritias toegeschreven en in een andere traditie aan Euripides. Een spreker in Euripides' Bellerophon ontkent dat er goden bestaan, maar dat is een personage in een toneelstuk.
Ging de Griekse religie dus over praktijk in plaats van geloof?
Vooral over praktijk, maar niet zonder geloof. In het model van de "polisreligie" betoogde Christiane Sourvinou-Inwood dat de stad het religieuze handelen verankerde, legitimeerde en bemiddelde, zoals de Kerk dat in het christendom doet. Critici als Julia Kindt vinden dat dit religieuze ideeën en discours verwaarloost. Parkers studie over polytheïsme en samenleving in Athene (2005) laat zien hoe alomtegenwoordig de cultus was en schetst de Atheners als zowel zeer vroom als zeer nuchter. Hij is geen geleerde van het "geen geloof"-standpunt.
Plato's Wetten 10 toont dat geloof een actueel, bij wet geregeld onderwerp werd. Bij 885b noemt de Atheense Vreemdeling drie dwalingen: dat de goden niet bestaan, dat ze zich niet om mensen bekommeren en dat offers en gebeden hen kunnen vermurwen. Kleinias beweert dat alle Grieken en niet-Grieken in goden geloven, maar de passage geeft toe dat er ongelovigen bestaan. Plato schrijft een staatstheologie voor, en zijn derde dwaling veroordeelt gewoon offeren en votiefreligie, dus hij is een slechte getuige voor het dagelijks gebruik. Over de feesten die het openbare leven vormgaven, lees De antieke Olympische Spelen waren een feest voor Zeus, en over een plek waar de goden werden geraadpleegd Het orakel van Delphi: wie sprak er voor Apollo?.
Waar we op steunen
Antieke bronnen
- Xenophanes, fragmenten DK 21 B11-12, B14-16 (bewaard bij latere auteurs; nummering volgens de filosofische encyclopedie van Stanford).
- Herodotus, Historiën 2.53.
- Plato, Apologie 24b en 26b-d; Wetten 10 (885b); Xenofon, Memorabilia 1.1.1.
Moderne literatuur
- Paul Veyne, Les Grecs ont-ils cru à leurs mythes?, over geloof en verbeelding in de Griekse mythen (Engelse vertaling door Paula Wissing, University of Chicago Press, 1988; Franse uitgave Seuil, 1983).
- H. S. Versnel, Coping with the Gods, over eigenzinnige lezingen van de Griekse theologie (Brill, 2011).
- Robert Parker, Polytheism and Society, over de cultus in het Atheense leven (Oxford University Press, 2005).


