Grieks · 5 min leestijd

Waarom slokte Zeus Metis op? Het antwoord van Hesiodos en latere versies

Zeus slokte zijn eerste vrouw Metis op om zijn troon te beschermen. Wat Hesiodos zegt, waar Apollodoros afwijkt en wat geleerden toevoegen.

Terug naar Verhalen
Zeus op een rotsachtige bergtop, met voor zich een gesluierde godin die oplost in een wervelende mist.

Zeus slokte Metis, zijn eerste vrouw, op om het koningschap te behouden. In Hesiodos' Theogonia waarschuwen Aarde en Hemel hem dat Metis eerst Athena zal baren en daarna een zoon die koning van goden en mensen zou worden. Dus neemt hij haar in zichzelf op, en vanuit zijn lichaam geeft zij hem raad.

Wie was Metis?

In de Theogonia is Metis de eerste vrouw van Zeus, de wijste onder goden en sterfelijke mensen. Themis is de tweede, en Hera de laatste. Haar naam is ook een Grieks woord. Metis betekent een bepaald soort intelligentie, een goed geïnformeerde omzichtigheid, meestal weergegeven als "listige intelligentie". Bij Homerus draagt Zeus zelf de bijnaam Mêtieta, "de Wijze Raadgever".

Metis is een godin van de verhalen, niet van de tempels. Detienne en Vernant beschouwen haar als een enigszins marginale figuur uit de mythe, en er is geen grote cultus van haar overgeleverd. Orfische gedichten over het begin van de wereld kennen een andere Metis, een oergodheid, en die figuur is niet de vrouw van Zeus.

Wat zegt Hesiodos precies?

Hesiodos (Theogonia 886-900) zegt dat Zeus Metis met listige woorden bedroog en haar in zijn buik stak, zoals Aarde en de sterrenrijke Hemel hem hadden aangeraden. De genoemde reden is dat geen andere god in zijn plaats koninklijke macht mocht uitoefenen. Het advies berust op een profetie in twee stappen. Metis was voorbestemd eerst Athena te baren, gelijk aan haar vader in kracht en wijsheid, en daarna een zoon met een hoogmoedig gemoed, die koning van goden en mensen zou worden.

Hesiodos noemt in dezelfde passage nog een tweede doel. Zeus slokte haar op opdat de godin vanuit zijn lichaam goed en kwaad voor hem zou bedenken. Later baart Zeus Athena uit zijn eigen hoofd (Theogonia 924-926), en Hesiodos noemt haar de ontzagwekkende, strijd aanwakkerende aanvoerster van het leger.

"Omverwerpen" is niet het woord van Hesiodos. Het is wel een redelijke lezing, want het gedicht heeft al twee keer laten zien hoe een zoon de macht van zijn vader overneemt: Uranos aan Kronos, en Kronos aan Zeus. Maar Hesiodos zegt alleen dat de zoon koning zou worden. Hij vermeldt ook geen bijl en geen hoofdpijn.

Vertelt Apollodoros het anders?

Ja. Apollodoros noemt in de Bibliotheca (1.3.6) alleen Aarde als bron van de waarschuwing. Metis neemt vele gedaanten aan om de omhelzingen van Zeus te ontlopen. Aarde zegt dat Metis na het meisje in haar schoot een zoon zal baren die heer van de hemel zou worden. De Bibliotheca is een compilatie die doorgaans in de 1e of 2e eeuw na Chr. wordt gedateerd. Het is dus een late getuige, hoewel ze ouder materiaal bewaart.

Apollodoros geeft Metis ook eerder al een grotere rol. In 1.2.1 geeft zij Kronos een middel waardoor hij de kinderen die hij had ingeslikt weer uitbraakt. Hesiodos schrijft dat plan aan Gaia toe en noemt Metis daar nergens. Meer over de god die zijn troon aan zulke plannen dankte, lees je in De twaalf Olympische goden: wie is wie en hoe ze verwant zijn.

Hoe zit het met de bliksemschicht, de bijl en de tweede versie?

De bekende angst dat Metis een kind zou kunnen baren dat sterker was dan zijn bliksemschicht staat niet in de kernregels van de Theogonia. Ze komt uit een tweede versie van 19 hexameters, die als werk van Hesiodos wordt beschouwd en wordt geciteerd door de stoïcijn Chrysippos, wiens tekst bewaard is bij Galenus. Het is Hesiodos fr. 343 bij Merkelbach en West, Fragmenta Hesiodea, en uitgaven zoals die van Evelyn-White drukken het af na Theogonia 929 als regel 929a-t. Of Hesiodos het schreef, is omstreden.

Die versie verschilt in details. Zeus slokt Metis eerst op, en pas daarna wordt zij zwanger. Zij blijft verborgen onder zijn ingewanden en is nog steeds de moeder van Athena. In de Theogonia en bij Apollodoros is zij al zwanger wanneer ze wordt opgeslokt.

Ook de bijl is jonger dan Hesiodos. Bij Pindarus (Olympische ode 7) splijt Hephaistos het hoofd van Zeus met een bronzen bijl, terwijl Athena luid schreeuwt en Hemel en Moeder Aarde beven. Apollodoros noemt Prometheus of, zoals anderen zeggen, Hephaistos. Euripides (Ion) noemt Prometheus. Frazers aantekening bij Apollodoros noemt Palamaon en Hermes als andere kandidaten. Ken je Prometheus uit andere mythen, lees dan Prometheus: de titaan die het vuur stal (en Frankenstein inspireerde). De Homerische hymne aan Athena (28) laat haar eenvoudig uit het hoofd springen in flonkerend gouden wapenrusting.

Moderne navertellingen waarin Metis binnen in de schedel van Zeus wapenrustingen smeedt, staan niet bij Hesiodos. Ze horen bij Waarom Griekse mythen nu opnieuw worden verteld.

Wat maken geleerden ervan?

Detienne en Vernant betogen dat Zeus koning is omdat hij vooral de god is die metis bezit. Zij lezen het opslokken als het opnemen van metis in Zeus zelf, waardoor listige intelligentie deel werd van zijn soevereiniteit. Dit is een structurele lezing van de mythe. Hesiodos zegt het niet.

M. L. West plaatst de episode in een bredere context. Hij ziet Athena's geboorte als een "verdubbeling van het Kronos-motief" en denkt dat het Griekse opvolgingsverhaal is gevormd door de Hurritisch-Hettitische cyclus Koningschap in de hemel, waarin Kumarbi de genitaliën van Anu inslikt. Volgens deze opvatting is het opslokken van een zwangere moeder een bewerking van die oudere scène. Veel geleerden, onder wie West, beschouwen het opslokken van Metis als het punt waarop de cyclus van gewelddadige opvolging in de Theogonia eindigt. Anderen benadrukken dat Metis zelf een bedreiging blijft die Zeus moet uitschakelen.

In de Homerische hymne aan Apollo baart Hera uit woede Hephaistos, omdat Zeus Athena uit zijn hoofd had gebaard. Voor de kant van het noodlot, zie De drie schikgodinnen die zelfs Zeus gehoorzaamde. Voor Athena's latere loopbaan, zie Het echte verhaal van Medusa.

Waar we op steunen

Antieke bronnen

  • Hesiodos, Theogonia 886-900 (Zeus en Metis) en 924-926 (de geboorte van Athena). Uitgave en vertaling: Glenn W. Most, Theogonia, Werken en Dagen en getuigenissen, Loeb Classical Library 57 (Harvard University Press, 2006).
  • Hesiodos fr. 343 (Theogonia 929a-t), geciteerd door Chrysippos bij Galenus, Over de leerstellingen van Hippocrates en Plato 3.8. Fragmenten: R. Merkelbach en M. L. West, Fragmenta Hesiodea (Clarendon Press, 1967).
  • Apollodoros, Bibliotheca 1.2.1 en 1.3.6. Vertaling met aantekeningen: J. G. Frazer.
  • Pindarus, Olympische ode 7.35-38 (de bijl).

Moderne wetenschap

  • Marcel Detienne en Jean-Pierre Vernant, Cunning Intelligence, een studie over listige intelligentie in de Griekse cultuur en samenleving, vertaald door Janet Lloyd (Harvester Press, 1978).
  • M. L. West, commentaar op de Theogonia van Hesiodos (Clarendon Press, 1966): het standaardcommentaar.

Lees verder