Yunan · 5 dk okuma

Antik Yunanlar Tanrılarına İnanıyor muydu?

Çoğu Yunan tanrıların varlığını doğal sayardı, ama 'inanmak' kaygan bir sözcük. Ksenofanes, Herodot, Sokrates ve modern araştırmacılar ne diyor?

Hikâyeler sayfasına dön
Çiçek çelenkli bir koyunu, boyalı bir tapınağın altındaki açık hava sunağına götüren bir çiftçi; sakallı bir seyirci kollarını kavuşturmuş izliyor.

Büyük ölçüde evet: antik Yunanlar tanrıların var olduğunu kendiliğinden kabul eder, onları her gün kült uygulamalarıyla onurlandırırdı. Ama "inanmak" sözcüğü yanıltıcıdır, çünkü Yunan dininin bir inanç esası da kilisesi de yoktu; bir tanrıyı tanımanın ne anlama geldiği konusunda araştırmacılar hâlâ tartışır.

Tanrıların var olmadığını söyleyen bir Yunan oldu mu?

Bilinen en eski eleştirmen, MÖ 6. yüzyılın sonu ile 5. yüzyılın başında yaşamış şair-filozof Ksenofanes'tir. Parçaları, Homeros ile Hesiodos'un tanrılara hırsızlık, zina ve karşılıklı aldatmayı yakıştırdığını söyler (DK 21 B11-12). Tanrıların doğduğu, bizimkilere benzer giysiler giydiği, insan sesi ve bedeni taşıdığı fikrini alaya alır (B14). Muhtemelen hicivli olan B15'te atlar ve öküzler, atlara ve öküzlere benzeyen tanrılar yaratırdı.

Bu, tanrıların nasıl tasvir edildiğine yönelik bir saldırıdır; var olduklarının inkârı değildir. Stanford Felsefe Ansiklopedisi onun teolojisini "tektanrıcılığa doğru kısmi bir ilerleme" olarak niteler. Bir uyarı gerekir: sözleri yalnızca sonraki yazarlar aracılığıyla günümüze ulaştığı için ifade ve bağlam ikinci elden bilgidir.

Sorumuz açısından önemli olan, şairlere yönelik eleştirinin Yunan kültüründe Sokrates'ten çok önce dolaşımda olmasıdır. Savunulacak bir kutsal kitap yoktu, bu yüzden Homeros ile Hesiodos'un anlatıları açıkça sorgulanabiliyordu.

Herodot "dün ya da evvelsi gün" derken ne demek istedi?

Herodot Tarih'te (2.53) Yunanların tanrıların nereden geldiğini ya da neye benzediğini "dün ya da evvelsi güne" kadar bilmediğini söyler. Ona göre tanrılara soylarını, adlarını, görev alanlarını ve biçimlerini Hesiodos ile Homeros verdi. Olimpos'un 12 Tanrısı: Kimdir ve Birbirleriyle Nasıl Akrabadır? yazısındaki on iki figür, tanıdık biçimlerini büyük ölçüde bu şairlere borçludur.

Bu, panteonun nasıl şekillendiğine dair tarihsel bir iddiadır; bir kuşkucunun itirafı değildir. Bryn Mawr Classical Review'daki bir eleştiri, Herodot'un tanrıların Pers Savaşları'nda Yunanları korumak için bizzat müdahale ettiğine inandığını belirtir. Thomas Harrison gibi bazı araştırmacılar, Herodot'un şairlerin tanrıların unvanlarını, onurlarını ve biçimlerini belirlediğini düşünürken bu tasvirleri yine de geçerli sayabileceğini savunur. Başkaları ise bu satırı özellikle şiirsel sıfatlarla ilgili okur. Bu okumalar tartışmalıdır.

Paul Veyne Yunanların inanmadığını kanıtladı mı?

Hayır, ama kitabının adı sık sık böyle aktarılır. Veyne'in Yunanlar Mitlerine İnanmış mıydı? adlı kitabı (Fransızca aslı 1983) tanrılar hakkında değil, mitler hakkındadır. Örneği Theseus'tur. Yunanlar onun Minotor'u gerçekte öldürmediğini bilirdi (Minotor ve Knossos'un Gerçek Labirenti yazısına bakın), yine de onun var olduğuna inanır, ona bir soyağacı ve tarihte bir yer verirdi. Philosophy and Literature dergisindeki bir eleştirmen durumu şöyle özetler: Yunanlar da bizim gibi bir hikâyenin bazı kısımlarına inanıp bazılarına inanmayabilirdi.

Aynı eleştiriye göre Veyne'in son sayfası kendi başlığını "elbette inandılar" diye yanıtlar. Eleştirmenler kitabı postmodern ya da görecelikçi bulmuştur; Simon Goldhill'in Classical Review'daki 1990 tarihli eleştirisi bu tartışmaya başlamak için iyi bir yerdir.

Sokrates'e aslında hangi suçlama yöneltildi?

MÖ 399'da Sokrates, kentin saydığı tanrılara saygı göstermemek, yeni tanrılar getirmek ve gençleri yoldan çıkarmakla suçlanarak yargılandı (Ksenofon, Anılar 1.1.1; Platon, Savunma 24b). Savunmasına ilişkin yalnızca Platon'un ve Ksenofon'un anlatıları günümüze ulaşmıştır. Ksenofon, dinsizlik suçlamasının esas olarak Sokrates'in ilahi bir "ses" ya da "işaret" duyduğu iddiasından doğduğunu ileri sürer. Bu, Ksenofon'un yorumudur.

Anahtar Yunanca ifade, theous hous hē polis nomizei ou nomizōn, tartışmalıdır. Nomizein "tanrıların var olduğunu kabul etmek" mi demektir, "onlara kült geleneğine göre tapmak" mı, yoksa "onları olağan biçimde benimsemek" mi? Robert Parker, H. S. Versnel ve David Sedley bu konuda ayrı ayrı görüş bildirmiştir. Savunma 26b-d'de Meletos'un suçlaması tam bir ateizme kayar; dolayısıyla tanrıların var olduğuna inanma anlamı orada açıkça gündemdedir. Nomizein fiilinin bu anlamı "tanımak" ya da "saymak" anlamlarından ne ölçüde fazla taşıdığı ise hâlâ tartışılır.

Bir araştırmacı kampı suçlamanın inançla değil, tapınmayla ilgili olduğunu savunur. İnancın önemli olduğunu savunan Versnel, Atinalıların tanrılarına inanmadığı yönündeki "moda" görüşü eleştirir. Başka bir kamp suçlamanın inançla ilgili olduğunda ısrar eder. Collège de France'tan bir ders özeti, fiilin ikisini de kapsadığını ileri sürer: tanrıları tanımak ve onlara hak ettikleri saygıyı göstermek. Bu yine de Yunanları modern anlamda "inananlar" yapmaz.

Başka dinsizlik davaları da var mıydı?

Popüler anlatıların ima ettiğinden daha az. Jakub Filonik, 2013'te Atina'daki dinsizlik davalarını inceleyen çalışmasında, günümüze ulaşan tanıklıkların çoğunun anekdotik olduğunu vurgular. Anaksagoras'ın davası, günümüze ulaşan bir kaynakta ilk kez MÖ 1. yüzyılda Sicilyalı Diodoros tarafından anılır; sonraki yazarlar onu kimin suçladığı ve cezasının ne olduğu konusunda ayrışır. Tarihi tartışmalıdır: modern araştırmacılar yaklaşık MÖ 450 ile 430 arasında değişen tarihler öneriyor (örneğin 437/6, 434 ya da 430). Plütark'ın aktardığı (Perikles'in Yaşamı 32), tanrılara inanmayanlara karşı çıkarılan Diopeithes kararnamesinden bazı araştırmacılar kuşku duyar ve kaynağının komedi olabileceğinden şüphelenir. Protagoras'ın davası da benzer sorunlar taşır.

"Ateist" gibi sözcükler de yanıltır. Asebeia dinsizlik demekti ve görüşün yanı sıra eylemi de kapsıyordu. Melos'lu Diagoras muhtemelen bu suçtan yaklaşık MÖ 415'te yasaklanıp Atina'dan sürüldü; sonraki kuşaklar onu ateistin ta kendisi yaptı, ama kaynaklar geç ya da düşmancadır ve araştırmacılar onun ne kadar ateist olduğunu tartışır. Kurnaz bir adamın gizli suçları caydırmak için tanrı korkusunu icat ettiği Sisifos fragmanı, Sextus Empiricus tarafından Kritias'a, başka bir gelenekte Euripides'e atfedilir. Euripides'in Bellerofontis oyunundaki bir konuşmacı tanrıların var olmadığını söyler, ama bu bir oyun karakteridir.

Peki Yunan dini inançtan çok uygulamaya mı dayanıyordu?

Çoğunlukla uygulamaya dayanıyordu, ama inançsız değildi. Christiane Sourvinou-Inwood "polis dini" modelinde, kentin dinsel etkinliği demirlediğini, meşrulaştırdığını ve ona aracılık ettiğini savundu; tıpkı Kilise'nin Hristiyanlıkta yaptığı gibi. Julia Kindt gibi eleştirmenler bu modelin dinsel fikirleri ve söylemi ihmal ettiğini söyler. Parker'ın Atina'da çok tanrıcılığı ve toplumu inceleyen 2005 tarihli kitabı, kültün ne kadar yaygın olduğunu gösterir ve Atinalıları hem çok dindar hem çok gerçekçi olarak sunar. Parker "inanç yoktu" diyen bir araştırmacı değildir.

Platon'un Yasalar 10. kitabı, inancın canlı ve yasayla düzenlenen bir mesele hâline geldiğini gösterir. 885b'de Atinalı Yabancı üç yanlışı sayar: tanrıların var olmadığı, insanlarla ilgilenmedikleri, adak ve dualarla yumuşatılabilecekleri. Kleinias tüm Yunanların ve Yunan olmayanların tanrılara inandığını söyler, ama pasaj inanmayanların var olduğunu kabul eder. Platon devlet teolojisi öneriyor; üçüncü yanlışı sıradan kurbanı ve adak dinini mahkûm ediyor, bu yüzden gündelik uygulama için zayıf bir tanıktır. Kamusal yaşamı biçimlendiren şenlikler için Antik Olimpiyatlar Zeus için bir şenlikti yazısına, tanrılara danışılan bir yer için Delfi Kâhini: Apollon adına kim konuşurdu? yazısına bakabilirsiniz.

Dayandığımız kaynaklar

Antik kaynaklar

  • Ksenofanes, DK 21 B11-12, B14-16 parçaları (sonraki yazarlarda korunmuştur; numaralandırma Stanford Felsefe Ansiklopedisi'ndeki gibidir).
  • Herodot, Tarih 2.53.
  • Platon, Savunma 24b ve 26b-d; Yasalar 10 (885b); Ksenofon, Anılar 1.1.1.

Modern araştırmalar

  • Paul Veyne, Les Grecs ont-ils cru à leurs mythes? (Seuil, 1983); Paula Wissing'in İngilizce çevirisi Chicago Üniversitesi Yayınları'ndan 1988'de çıktı.
  • H. S. Versnel, Coping with the Gods: Yunan teolojisi üzerine aykırı okumalar (Brill, 2011).
  • Robert Parker, Polytheism and Society at Athens: Atina'da çok tanrıcılık ve toplum üzerine inceleme (Oxford Üniversitesi Yayınları, 2005).

Okumaya devam et