Grieks · 4 min leestijd

Wat Icarus eigenlijk verkeerd deed

Iedereen herinnert zich de zon. Bijna niemand herinnert zich de andere helft van zijn vaders waarschuwing.

Terug naar Verhalen
Een jonge man met gevederde vleugels hoog boven een diepblauwe zee met de zon achter hem.

De populaire versie van het verhaal van Icarus is maar één zin lang: een jongen vloog te dicht bij de zon, en zijn vleugels smolten. Als je er een moraal van hebt gehoord, is het waarschijnlijk "wees niet zo ambitieus." Maar het verhaal zoals de Romeinen het vertelden, gaat over iets vreemders, en de beroemdste navertelling ervan gaat over iemand die niet eens in beeld is.

Waarom ze überhaupt vlogen

Daedalus was een Atheense uitvinder, de beste vakman in de Griekse wereld, en hij had een talent om in de problemen te komen. Hij doodde een nefje dat dreigde hem te overtreffen, vluchtte Athene en kwam uiteindelijk aan het hof van koning Minos op Kreta terecht, waar hij het Labyrint bouwde om de Minotaurus in op te sluiten. Daarna hielp hij Minos' dochter Ariadne om Theseus de draad te geven waarmee hij uit het labyrint kon ontsnappen, en Minos sloot Daedalus en zijn zoon Icarus op in een toren.

De zee werd gepatrouilleerd door de schepen van Minos. Het land werd bewaakt. De Romeinse dichter Ovidius, die rond 8 n.Chr. schreef in het achtste boek van de Metamorfosen, geeft Daedalus een regel die het probleem samenvat: Minos kan het land en de zee afsluiten, maar de lucht is open. Dus ging de uitvinder zitten om vogels te bestuderen.

Veren en was

Hij legde veren uit, van kort naar lang, als de pijpen van een fluit, bond het midden vast met draad, bevestigde de basis met was en boog elke rij in een zachte curve. Ovidius beschrijft hoe de jongen in de buurt speelde, achter een wegwaaiende veer aan jaagde en de was tussen zijn vingers kneedde, verrukt door de knoeiboel. Het is een klein, roerend detail: de vader die hard werkt aan het ding dat hen misschien zou redden, de zoon die het als speelgoed behandelt.

Voordat ze opstegen, gaf Daedalus zijn instructies. De cruciale regel is makkelijk te missen: hij zei Icarus om de middenweg te vliegen. Niet te laag, want de zee zou de veren natmaken en verzwaren. Niet te hoog, want de zon zou de was laten smelten. Alleen de middenweg zou werken.

Iedereen herinnert zich de tweede helft. Bijna niemand herinnert zich dat de eerste helft ook een manier is om te vallen.

De val

Ze vlogen. Vissers, herders en boeren keken omhoog en dachten dat ze goden zagen. Icarus, verrukt, begon te klimmen. De was werd zacht en de veren vielen uit hun frame. Ovidius' zin voor wat daarna kwam, is perfect: hij sloeg met blote armen die de lucht niet langer vasthielden. Zijn vader keek om en zag niets dan veren op het water. De zee waar Icarus viel, werd de Icarische Zee genoemd, en een eiland in de buurt, Ikaria, draagt nog steeds zijn naam.

Het schilderij waar niemand het opmerkt

Het beroemdste beeld van het verhaal is een zestiende-eeuws schilderij, Landschap met de val van Icarus, lang toegeschreven aan de Vlaamse schilder Pieter Bruegel de Oude. Een ploeger bewerkt op de voorgrond een veld. Een herder kijkt naar de lucht. Een schip vaart voorbij. In de rechteronderhoek verdwijnt een paar benen in de zee. Bijna niemand in het schilderij lijkt het op te merken.

In 1938 zag de dichter W. H. Auden het in een museum in Brussel en schreef "Musée des Beaux Arts," dat begint met de observatie dat de Oude Meesters zich nooit vergisten over lijden: het gebeurt terwijl iemand anders eet, of een raam opent, of saai verder loopt. De val van Icarus is "geen belangrijke mislukking" voor de mensen om hem heen. Het schip "moest ergens komen en voer rustig verder."

Wetenschappers twijfelen nu of Bruegel zelf het schilderij in Brussel schilderde, en wat het eigenlijk betekende voor de eerste toeschouwers. Sommigen denken dat het een commentaar was op een spreekwoord over de ploeg die niet stopt voor een stervende man. Wat de oorspronkelijke bedoeling ook was, het schilderij is de manier geworden waarop wij over het verhaal denken: de val is privé en de wereld is onverschillig.

De waarschuwing die we vergaten

We gebruiken Icarus meestal als een waarschuwing tegen ambitie, maar Ovidius' Daedalus zegt niet "streef niet te hoog." Hij zegt "vergeet de grenzen van wat je gebouwd hebt niet." Vleugels van was hebben een ontwerpbereik. Vlieg daarbuiten in welke richting dan ook en ze falen.

Dat is een moderner idee dan het klinkt. Het is de kloof tussen een gedurfd plan en een saai technisch feit. De jongen vergat dat het ding dat hem in de lucht hield, een tolerantie had. Zijn vader had dat niet vergeten.

Het kan ook zijn waarom de tweede helft van het verhaal, de treurende vader die een land naar zijn zoon noemt en zijn eigen vleugels ophangt in een tempel, altijd krachtiger heeft aangevoeld dan de vlucht zelf. De tragedie is niet dat iemand te hoog reikte. Het is dat iemand meer van zijn eigen vrijheid hield dan dat hij zich het advies herinnerde van degene die het mogelijk maakte.

Lees verder