
Egyptische teksten noemen meer dan 1.400 goden verspreid over zo'n drieduizend jaar. De bekendste van nu zijn Ra, Osiris, Isis, Horus, Seth, Nephthys, Thoth, Anubis, Hathor, Bastet, Sechmet, Ptah, Amon en Maät. Hun rollen verschoven met de periode en de stad, en goden smolten vaak samen, zoals in Amon-Ra.
Rond 700 v.Chr. liet koning Shabaka van de vijfentwintigste dynastie (zijn regering wordt verschillend gedateerd, nu vaak op ongeveer 705-690 v.Chr.) een tekst in een grote steenplaat hakken. Het opschrift zegt waarom: hij had een oude rol gevonden, aangevreten door wormen, en wilde niet dat die verloren zou gaan. De tekst beschrijft hoe de god Ptah schept met zijn hart en zijn tong, door te denken en daarna te spreken. Hoe oud die rol werkelijk was, is een van de grote twistpunten van de Egyptologie. De voorgestelde dateringen lopen uiteen van de vroegste dynastieën tot de vijfentwintigste dynastie zelf.
De Shabaka-steen is een goed beginpunt, want hij laat twee dingen tegelijk zien over de Egyptische goden. Hun verhalen waren het bewaren waard, en we weten nooit helemaal zeker hoe oud ze zijn.
Er is geen officiële lijst
Niemand in het oude Egypte stelde een rooster op van “de belangrijkste goden”. Er was geen heilig boek en geen goedgekeurde versie van de mythen. Wat we weten, is bijeengeprikkeld uit tempelwanden, graven, papyri en opschriften die over duizenden jaren zijn gemaakt. In die tijd verschenen nieuwe goden, verbleekten oude en lagen de karakters van de goden nooit netjes vast.
Zelfs het aantal is omstreden. Naslagwerken spreken gewoonlijk van ongeveer 1.500 genoemde godheden, Allen schat er meer dan 1.400 en Leitz zegt “duizenden en nog eens duizenden”. De veertien namen in de openingsalinea zijn dus de keuze van een moderne redacteur, een selectie van de figuren die een lezer het vaakst zal tegenkomen. Het is geen Egyptische canon. Hier volgt die selectie, met waar elke god om bekend is.
| God | Bekend van | Verder lezen |
|---|---|---|
| Ra (Re) | De zonnegod; in de vijfde dynastie een van de belangrijkste goden; samengesmolten met Amon, Horus en Atoem | Ra's nachtreis en de slang die de zonsopgang wilde tegenhouden |
| Osiris | Heer van de doden en god van vruchtbaarheid en plantengroei; voor het eerst vermeld in de vijfde dynastie en prominent in de Piramideteksten | Isis en Osiris: het eerste moordmysterie |
| Isis | Lid van de Enneade en een centrale figuur in het verhaal van Osiris | Isis en Osiris: het eerste moordmysterie |
| Horus | Maakt deel uit van het verhaal van Osiris; samengesmolten met Ra als Ra-Horakhty | Isis en Osiris: het eerste moordmysterie |
| Seth | Een god wiens reputatie omsloeg van geëerd naar gedemoniseerd | Zie “Wanneer een god van kant wisselt” hieronder |
| Nephthys | Lid van de Enneade; in sommige perioden de moeder van Anubis | Waarom is Anubis een jakhals? (Hij is misschien een wolf) |
| Thoth | De god verbonden met het schrift | Thoth en de uitvinding van het schrift (en waarom Socrates het niets vond) |
| Anubis | Een vroege begrafenisgod, afgebeeld als jakhals of hondachtige | Waarom is Anubis een jakhals? (Hij is misschien een wolf) |
| Bastet | Eerst afgebeeld als leeuwin; de kat kwam later | Bastet en de katten van het oude Egypte: waarom ze heilig waren |
| Sechmet | Een leeuwingodin; een tekst uit het Middenrijk zet haar tegenover overtreders | Zie “Goden naar taak” hieronder |
| Ptah | De schepper in de Memphitische theologie, die werkt met hart en tong | Zie “Goden naar taak” hieronder |
| Amon | Komt voor in de Ogdoade; samengesmolten met Ra als Amon-Ra | Zie “Samensmeltingen” hieronder |
| Maät (Ma’at) | Kosmische orde, gepersonifieerd als godin | Zie “Goden naar taak” hieronder |
Hathor, genoemd in de openingsalinea, heeft geen rij in de tabel.
Families van goden
Egyptische priesters rangschikten goden graag in groepen, en elke groep hoorde bij een plaats.
De best overgeleverde is de Enneade, de “Negen”, verbonden met Heliopolis. Ze staat in de Piramideteksten, dus ze is zeker even oud als de vijfde dynastie. Een lijst daar noemt Atoem, Sjoe, Tefnoet, Geb, Noet, Osiris, Isis, Seth en Nephthys. Ook de oudste vermelding van Atoem staat in deze teksten. Het lidmaatschap lag niet vast: sommige versies rekenen ook Horus de Oudere erbij. De Enneade is belangrijk omdat ze de goden van het verhaal van Osiris in één stamboom zet met de goden van hemel en aarde.
De Ogdoade, de “Acht”, van Hermopolis vraagt om meer voorzichtigheid. De volledige groep is geen feit uit het Oude Rijk. De vroegste zekere vermelding van de Ogdoade is het opschrift van Hatsjepsoet in de Speos Artemidos in de achttiende dynastie, en sommige geleerden betogen dat de groep een latere constructie is. De Franse wetenschapper Christiane Zivie-Coche gaf haar studie over de groep een titel die eindigt op “ou l'invention d'un mythe” (“of de uitvinding van een mythe”). Ook de samenstelling wisselde: in Hibis, in de zevenentwintigste dynastie, werden Amon en Amonet vervangen door Kerh en Kerhet. De mannelijke goden worden met kikkerkop afgebeeld en de vrouwelijke met slangenkop. Zie het dus als een traditie die in de loop van de tijd gevormd is, niet als een familie die altijd bestond.
Memphis biedt een ander soort theologie, waarin Ptah de schepper is. Dat is de leer op de Shabaka-steen, en de datering ervan is omstreden. De steen zelf stamt uit de vijfentwintigste dynastie. Wat de tekst betreft: Breasted plaatste haar eerst niet later dan het begin van de achttiende dynastie, hoewel hij later pleitte voor een datering in het tijdperk van de piramiden. Erman, Sethe, Junker en Frankfort kozen voor de eerste vijf dynastieën, en Grimal pleitte in 1988 voor het Oude Rijk. Friedrich Junge vond in 1973 geen filologische gronden voor een datering in het Oude Rijk. We moeten het dus niet een tekst uit het Oude Rijk noemen alsof dat vaststaat.
Thebe is de thuisstad van Amon, de god die naar de top steeg toen de stad van zijn aanbidders dat deed. Hoe zijn opkomst verliep, lees je in het deel over samensmeltingen hieronder.
Deze systemen zijn zowel rivalen als verwanten. Heliopolis, Hermopolis en Memphis vertelden elk op hun eigen wijze hoe de wereld begon, en de Egyptenaren vonden niet dat ze er één moesten kiezen.
Goden naar taak
Sorteren op functie helpt, zolang we onthouden dat de meeste goden er meerdere hadden.
Schepping. Atoem in de traditie van Heliopolis, de Ogdoade in Hermopolis en Ptah in Memphis zijn drie verschillende antwoorden op de vraag hoe alles begon. Het antwoord van Ptah is ongewoon abstract: de wereld bestaat omdat ze in het hart is bedacht en door de tong is uitgesproken.
De zon. Ra was in de vijfde dynastie een van de belangrijkste goden. Zijn verhaal is een dagelijkse reis en een dagelijks gevaar, verteld in Ra's nachtreis en de slang die de zonsopgang wilde tegenhouden.
De dood. Osiris heerst over de doden, en hij is ook verbonden met vruchtbaarheid en plantengroei, daarom horen de doden en de oogst in hetzelfde verhaal thuis. Anubis is de oudere begrafenisgod, en Isis en Nephthys horen bij dezelfde kring. Hoe een ziel daar doorheen gaat, wordt beschreven in De reis naar het hiernamaals in de Egyptische mythologie. Wees voorzichtig met één populair idee: Osiris is niet de zonnegod en Isis is geen maangodin.
Het schrift. Thoth is de god verbonden met schrijvers en het geschreven woord, met een eigen verhaal in Thoth en de uitvinding van het schrift (en waarom Socrates het niets vond).
Bescherming. Leeuwingodinnen bewaken de koning en het land. Een tekst uit de twaalfde dynastie, de “Loyalistische Leer”, noemt de koning “Bastet die de Twee Landen beschermt” en Sechmet tegen overtreders. In beide namen zie je dezelfde felle bescherming.
Orde. Maät is zowel een principe als een godin, en de Egyptenaren maakten daartussen geen onderscheid. Vanaf de vijfde dynastie droegen vizieren de titel “priester van maät”. Online vind je moderne lijsten met “de zeven principes van Maät” of “42 wetten van Maät”, maar de zeven principes komen niet voor in antieke teksten en zijn een moderne bewerking. Lees ze niet als Egyptische leer.
Waarom een mensenlichaam en een dierenkop?
Het bekendste kenmerk van Egyptische goden in de kunst is de mix van een mensenlichaam met de kop van een dier: Anubis de jakhals, Thoth de ibis, Sechmet de leeuwin. Het is verleidelijk te denken dat de Egyptenaren zich hun goden zo voorstelden, of dat ze dieren als dieren aanbaden. Het bewijs ondersteunt dat niet.
De Egyptische kunst toonde goden in vele vormen, van volledig menselijk tot volledig dierlijk en alles daartussenin. Richard Wilkinson noemt de goden met mensenlichaam en dierenkop “bimorf”, en merkt op dat de kop steevast het wezenlijke element is (een punt dat hij van Henry Fischer overneemt). Volgens Fischers formulering is een godin met leeuwenkop een leeuwengodin in menselijke gedaante, terwijl een koninklijke sfinx een man is die de gedaante van een leeuw heeft aangenomen. Erik Hornung wordt opgevat als iemand die betoogt dat deze figuren een soort ideogram zijn: een manier om de eigenschappen van een godheid te tonen, geen portret van hoe de godheid eruitzag.
Er zijn grenzen aan wat we kunnen zeggen. Geen enkele Egyptische tekst verklaart de conventie, dus “de kop toont de aard en het lichaam de handeling” is een moderne wetenschappelijke interpretatie. Griekse bezoekers, die zulke beelden letterlijk namen, begrepen het verkeerd, en Plutarchus veroordeelt dierenverering tegen het einde van zijn werk over Isis en Osiris. Die polemiek is Grieks. Het is niet wat de Egyptenaren over zichzelf zeiden.
Wanneer een god van kant wisselt
Een van de grootste fouten is “de Egyptenaren geloofden” te behandelen als één enkele bewering. De goden veranderden.
Seth. Zijn naam wordt voor het eerst vermeld in de Piramideteksten. Koningen van de tweede dynastie zoals Peribsen, die een Seth-titel gebruikte in plaats van een Horusnaam, en Chasechemwy, die zowel Horus als Seth gebruikte, uitten hun koningschap via de god. De Doodskistteksten en het Egyptisch dodenboek tonen hem in een gemengd licht. In de Ramessidische tijd eerden koningen hem, en Seti I droeg zelfs zijn naam. Pas in de Late tijd en de Grieks-Romeinse tijd werd hij openlijk gedemoniseerd. Wanneer die omslag begon, is omstreden: sommigen noemen de Derde Tussenperiode, anderen de twintigste dynastie, weer anderen de vijfentwintigste of zesentwintigste. Seth was niet altijd de boze god.
Anubis. Hij is een begrafenisgod die al in de Piramideteksten wordt genoemd. In het Middenrijk had Osiris hem vervangen als heer van de onderwereld. Ook zijn afkomst verschilt per bron en periode: Ra, Nephthys en Osiris, Seth, of in andere overleveringen Bastet of Isis. Daarom kan “Anubis is de zoon van Osiris” niet als tijdloos feit worden gesteld.
Bastet. Van haar vroegste vermeldingen tot het late Nieuwe Rijk wordt ze uitsluitend als leeuwin afgebeeld. De kat is een latere ontwikkeling, en wanneer precies de verschuiving plaatsvond, is omstreden. Het volledige verhaal staat in Bastet en de katten van het oude Egypte: waarom ze heilig waren.
Samensmeltingen
Egyptische goden bleven niet in aparte hokjes. De koppeling van Amon met Ra is het beroemde geval. Moderne geleerden noemen dit syncretisme. De gids Digital Egypt van UCL merkt op dat het onze aanname ondermijnt dat elke naam een afzonderlijk personage is. Ra werd ook gecombineerd met Horus als Ra-Horakhty en met Atoem. Jan Assmanns boek Re und Amun (1983) onderzoekt hoe dit het polytheïstische wereldbeeld beïnvloedde in de achttiende tot twintigste dynastie.
Als je dus “Amon-Ra” leest, stel je dan geen twee goden voor die elkaar de hand houden. Stel je één goddelijke kracht voor die een priesterschap met twee namen wilde beschrijven, en waarbij de Egyptenaren er geen moeite mee hadden dat beide waar waren.
Hoe we dit allemaal weten
De oudste religieuze teksten zijn de Piramideteksten, gehouwen in piramiden van koningen en koninginnen vanaf het einde van de vijfde dynastie, door de zesde dynastie heen en daarna. Het oudst bekende exemplaar staat in de piramide van Unas, in de late 24e eeuw v.Chr. De teksten zijn waarschijnlijk ouder dan dat exemplaar, maar hoeveel ouder is omstreden, en de jaartallen van “3000 v.Chr.” die je online ziet, hebben geen vaste grond. Ze waren voorbehouden aan koninklijke personen en werden niet geïllustreerd.
De Doodskistteksten, van omstreeks 2100 v.Chr., brachten zulke spreuken bij anderen. Het Egyptisch dodenboek verscheen in het vroege Nieuwe Rijk, en omstreeks 1450 v.Chr. werden de spreuken ervan op papyrusrollen geschreven. De meeste zijn terug te voeren op de twee eerdere verzamelingen. Onze toegang tot de goden loopt dus via begrafenisteksten, tempelopschriften en latere kopieën.
De bekendste weergave van het verhaal van Osiris is helemaal niet Egyptisch. Plutarchus schreef Over Isis en Osiris omstreeks 120 n.Chr., gericht aan Clea, een priesteres in Delphi. Het werk mengt middenplatonische filosofie met echte informatie over de Egyptische eredienst. Het is het uitgebreidste Griekse beeld van de Egyptische religie, maar allerminst een nauwkeurige gegevensbron, en hij zegt Clea zelfs (hoofdstuk 11, 355B) niet te denken dat de verhalen over omzwervingen en ledematen die van het lichaam werden gescheiden werkelijk gebeurd zijn. Ook vereenzelvigt hij Seth met de Griekse Typhon. Het is een gehelleniseerd, platoniserend verslag. Voor de details van de mythe zelf, zie Isis en Osiris: het eerste moordmysterie.
Kwam je voor de vermeende vloeken op graven, dan is dat een ander onderwerp, met een eigen verhaal in De vloek van de farao’s: waar de legende echt begon. En wil je vergelijken met andere pantheons, dan zijn er gidsen over De twaalf Olympische goden: wie is wie en hoe ze verwant zijn en De Noordse goden: wie is wie in Asgaard en daarbuiten.
Snelle antwoorden
- Wat is het Egyptische woord voor “god”? Nṯr (vrouwelijk nṯrt). De herkomst is onduidelijk, en de etymologieën die geleerden hebben voorgesteld, hebben geen erkenning gevonden.
- Hoe groot is de oudste spreukenverzameling? De piramide van Unas bevat 283 spreuken in de Piramideteksten. Het Egyptisch dodenboek, dat in het Egyptisch “Spreuken om overdag uit te gaan” heet, telt er ongeveer 200.
- Zijn de namen die we gebruiken Egyptisch? Meestal Griekse vormen. Osiris komt van de Griekse vorm van wsjr, Isis van de Griekse vorm van een naam die als ꜣst werd geschreven, en Anubis van de Griekse vorm van Inpu. Hiërogliefen noteren geen klinkers, dus de oorspronkelijke uitspraak is onzeker.
- Herkenden Grieken Egyptische goden? Ja, in hun eigen termen. Herodotos gelijkstelde Osiris al met Dionysos, een gewoonte die interpretatio graeca heet. Het vertelt ons hoe Grieken Egypte zagen, niet hoe Egyptenaren hun goden zagen.
Waar we op steunen
Antieke bronnen
- De Piramideteksten (aangebracht in piramiden van koningen en koninginnen vanaf het einde van de vijfde dynastie; het oudste exemplaar staat in de piramide van Unas, late 24e eeuw v.Chr.).
- De Doodskistteksten (van omstreeks 2100 v.Chr.) en het Egyptisch dodenboek (vanaf het vroege Nieuwe Rijk).
- De Shabaka-steen (Memphitische theologie), vijfentwintigste dynastie. Bespreking en vertaalde fragmenten door Leonard H. Lesko over de Egyptische kosmogonieën en kosmologie, in Byron E. Shafer (red.), Religion in Ancient Egypt (Cornell University Press, 1991).
- De “Loyalistische Leer” (twaalfde dynastie), die de koning Bastet en Sechmet noemt.
- Plutarchus, Over Isis en Osiris (omstreeks 120 n.Chr.). Uitgave, vertaling en commentaar: J. Gwyn Griffiths (University of Wales Press, 1970). Vertaling: Frank Cole Babbitt, Moralia V (Loeb Classical


