Egyptisch · 5 min leestijd

Waarom heette de Egyptische koning farao?

Farao komt van het Egyptische pr ꜥꜣ, 'Groot Huis', eerst een woord voor het paleis. Hoe en wanneer het de koning ging aanduiden.

Terug naar Verhalen
Een enorme poort van een paleis met zuilen in Egypte bij zonsopgang, met een klein figuur voor de deuren.

De Egyptische koning heette farao omdat het woord afkomstig is van pr ꜥꜣ, "Groot Huis", de oorspronkelijke naam voor het koninklijk paleis. Net als "het Witte Huis" of "Buckingham Palace" verschoof de betekenis van het gebouw naar de persoon erin, en in de achttiende dynastie kon het de koning zelf aanduiden.

Wat betekent "farao" eigenlijk?

De Egyptische uitdrukking pr ꜥꜣ wordt geschreven met de tekens voor "huis" en "zuil", waarbij de zuil hier "groot" of "hoog" betekent. Het begon niet als titel voor een persoon. In het vroegste bewijsmateriaal komt het alleen voor in langere uitdrukkingen, zoals smr pr ꜥꜣ, "hoveling van het Hoge Huis", dat naar het hof of het paleis verwijst.

Een ambtenaar genaamd Achethetep, bekend van zijn graf bij Sakkara, droeg de titel "opzichter van het grote huis". Hij wordt waarschijnlijk gedateerd aan het einde van de vijfde of het begin van de zesde dynastie. Dat wijst erop dat de uitdrukking al in het Oude Rijk werd gebruikt, waarschijnlijk als term voor het paleis of het koninklijk bestuur, hoewel de functie van zijn titel onduidelijk is. Vanaf de twaalfde dynastie gaat een wensformule, "Groot Huis, moge het leven, bloeien en gezond zijn", nog steeds over het paleis.

Hoe werd een paleis een persoon?

Geleerden verklaren de verschuiving als metonymie: een plaats die staat voor degene die er vandaan regeert. Shirly Ben-Dor Evian maakt in haar artikel over de titel de vergelijking met "het Witte Huis". Het is een moderne analogie, geen Egyptenaar heeft dat opgeschreven.

Het vroegste bevestigde gebruik voor de heerser zelf is een brief aan Achnaton (ongeveer 1353-1336 v.Chr.), die hem "Groot Huis" noemt met de wens voor leven, voorspoed en gezondheid. Een gebruik voor Thoetmosis III (ongeveer 1479-1425 v.Chr.) is mogelijk, afhankelijk van de vraag of een inscriptie in de tempel van Armant naar die koning verwijst. Dat wordt betwist. Populaire artikelen die Thoetmosis III "de eerste farao" noemen, stellen als feit wat geleerden als onbevestigd beschouwen.

Vanaf de negentiende dynastie werd pr ꜥꜣ op zichzelf even regelmatig gebruikt als ḥm, "Majesteit". In de 22e en 23e dynastie was het een respectvolle manier om de heerser te noemen.

Hoe noemden de Egyptenaren hun koning?

Meestal anders. De gebruikelijke woorden waren nswt, "koning", ḥm, "Majesteit", jty, "vorst", nb, "heer", en ḥqꜣ, "heerser". De troonnaam van een koning werd geschreven met de titel nsw bity, "koning van Boven- en Beneden-Egypte".

De formele koninklijke titulatuur bestond uit vijf namen. Ze werd standaard in het Middenrijk en bleef in gebruik tot in het Romeinse Rijk. Pr ꜥꜣ werd er nooit een onderdeel van. Het was een manier om naar de koning te verwijzen, geen officiële titel.

Pas laat werd het aan een naam gekoppeld. Het eerste gedateerde geval is jaar 17 van Siamon (10e eeuw v.Chr.) in de Priesterannalen van Karnak. Een stèle uit de oase Dachla is gedateerd in jaar 5 van "farao Sjosjenq, geliefd door Amon", die Alan Gardiner in 1933 publiceerde en die wordt beschouwd als Sjosjenq I. Tegen de late Derde Tussenperiode, merkt Ben-Dor Evian op, konden teksten pr ꜥꜣ een cartouche waardig vinden, zoals een troon- of geboortenaam.

Een vrouwelijke vorm, pr ꜥꜣ.t, verschijnt in de Ptolemaeïsche tijd en is alleen bekend uit demotische papyri. Ze is overgeleverd voor regerende koninginnen zoals Cleopatra VII.

Heette Narmer of Choefoe farao?

Niet tijdens zijn leven. "Farao" is een moderne conventie die achteraf wordt toegepast. Geleerden gebruiken het voor heersers van de eerste dynastie (ongeveer 3150 v.Chr.) tot 30 v.Chr., hoewel het woord pas in de achttiende dynastie voor het eerst voor een koning wordt gebruikt.

Narmer is bijvoorbeeld uit gelijktijdige monumenten bekend onder zijn Horusnaam, geschreven binnen een serekh, een rechthoek waarvan men denkt dat hij een paleisgevel afbeeldt. Of hij ook een andere naam gebruikte, of de Menes van de latere koningslijsten was, wordt betwist.

Dezelfde verkorte uitdrukking zit in de moderne frase "vloek van de farao's", waarvan de werkelijke oorsprong wordt besproken in De vloek van de farao’s: waar de legende echt begon. Voor de goden die de Egyptenaren werkelijk vereerden, begin je bij De Egyptische goden: wie is wie. Voor koningen en goden in verhalen, zie Isis en Osiris: het eerste moordmysterie en De reis naar het hiernamaals in de Egyptische mythologie.

Hoe kwam het woord in het Hebreeuws, Grieks en Nederlands terecht?

Hebreeuws Par'oh is een Egyptisch leenwoord en de gebruikelijke bijbelse term voor de koning van Egypte. Het komt ongeveer 270 keer voor, ongeveer de helft in het Exodusverhaal en een derde in het verhaal van Jozef. De Bijbel kent ook de vormen farao Necho en farao Hofra, die passen bij de Egyptische gewoonte om het woord aan een naam te koppelen.

Het Griekse φαραώ bewaart een laat-Egyptische uitspraak die met par- begint. Het Nederlandse woord komt via het Latijn uit het Grieks, en de bijbelvertalers herstelden de "h" uit het Hebreeuws. Arabisch firʿawn eindigt op -n, een kenmerk dat ook in Griekse verbogen vormen voorkomt (pharaōn-). De exacte route naar het Arabisch, waarschijnlijk via het Syrisch of Aramees, is niet stevig gedocumenteerd.

De Joodse geschiedschrijver Josephus had het mis. Hij schreef dat alle Egyptische koningen van Menes tot Salomo farao's werden genoemd, dat het woord in het Egyptisch "koning" betekent, en dat geen latere koning het gebruikte. Het betekent "groot huis", en latere koningen droegen het wel, zoals de bijbelse namen hierboven laten zien.

Andere oude gissingen houden evenmin stand. Het komt niet van de zonnegod Ra, van het Hebreeuwse parah, "vernietiger", of van het Koptische ouro, "koning". Ze verliezen het allemaal van het eenvoudige Egyptische pr ꜥꜣ.

Waar we op steunen

Antieke bronnen

  • Josephus, Joodse oudheden 8.6.2: de bewering over "farao" en Salomo.
  • Priesterannalen van Karnak, jaar 17 van Siamon: de eerste gedateerde "farao" met de naam van een koning.
  • Alan Gardiner, publicatie van de grote stèle van Dachla (1933): jaar 5 van "farao Sjosjenq, geliefd door Amon".

Moderne wetenschap

  • Shirly Ben-Dor Evian, artikel over de titel farao, TheTorah.com (2016): de verandering in gebruik door de tijd heen.
  • Toby A. H. Wilkinson, Early Dynastic Egypt (Routledge, 1999): achtergrond over het vroege koningschap.

Lees verder