
Bij Homerus is Hades het huis van de doden, waar bijna iedereen terechtkomt. Tartaros is een put ver daaronder, waar opstandige goden in ketens liggen. Elysion is een verre vlakte aan de rand van de aarde, bestemd voor een uitverkoren handvol. Latere schrijvers tekenden alle drie opnieuw als één kaart.
Wat is Hades: een god, een huis of een plek?
Alle drie. Het woord noemt zowel de god als de plaats, en geleerden zijn het er niet over eens wat het eerst kwam. Sommigen denken dat het waarschijnlijk een plaats aanduidde en pas later werd gepersonifieerd. Anderen menen dat de naam eerst alleen naar de god verwees. Homerus' gebruikelijke uitdrukking voor de plaats is "huis van Hades", en de naam wordt in verband gebracht met een woord dat "onzichtbaar" betekent.
Volgens Homerus won Hades de onderwereld door loting, in een trekking met Zeus en Poseidon (Ilias 15.187-193). Omdat mensen zijn naam liever niet uitspraken, noemden ze hem ook Pluton, "schenker van rijkdom". Over de god zelf lees je meer in Hades is niet de duivel en De twaalf Olympische goden: wie is wie en hoe ze verwant zijn.
Bij Homerus is dit huis de standaardverblijfplaats van alle doden. Odysseus ontmoet de schimmen van Achilles, Orion en de vermoorde vrijers op de asfodelosweide (Odyssee 11 en 24). Homerus noemt de weide driemaal en beschrijft haar nooit. Suzanne Amigues heeft betoogd dat het woord "asachtig" betekent in plaats van "bloemrijk", een idee dat Walter Burkert al had overwogen, maar dit wordt betwist. Homerus presenteert de weide niet als een zone voor de middelmatigen. Dat idee is een latere ordening.
Wat is Tartaros, en is het hetzelfde als Hades?
Nee. In de Ilias (boek 8) dreigt Zeus ongehoorzame goden in Tartaros te smijten, een plek met ijzeren poorten en een bronzen drempel, "even ver onder Hades als de hemel boven de aarde".
Hesiodos geeft er een andere maat aan. Een bronzen aambeeld dat uit de hemel valt, doet er negen dagen en nachten over om de aarde te bereiken, en nog eens negen om van de aarde naar Tartaros te vallen (Theogonia 720-725). Poseidon plaatste er bronzen deuren, en de Honderdhandigen houden de wacht. De gevangenen zijn de Titanen, geketend na hun oorlog met Zeus. Bij Apollodorus werpt Ouranos er de Cyclopen in. Tartaros is bij Hesiodos ook een oerwezen, het derde na Chaos en Gaia.
Bij Homerus en Hesiodos is Tartaros dus een gevangenis voor goddelijke rebellen, niet een plek voor gewone zondaars. Homerus' beroemde lijders, Tityos, Tantalos en Sisyphos, worden door Odysseus in de onderwereld gezien, en de passage noemt die plek geen Tartaros. Pas later wordt Tartaros een strafplaats voor de slechten, bijvoorbeeld bij Plato.
Waar ligt Elysion, en wie komt er binnen?
Bij Homerus ligt Elysion helemaal niet in de onderwereld. De zeegod Proteus vertelt Menelaüs dat hij niet in Argos zal sterven. De onsterfelijken zullen hem naar de Elysische vlakte aan de grenzen van de aarde sturen, waar de blonde Rhadamanthys woont en het leven het gemakkelijkst is (Odyssee 4.561-569). De reden is dat Menelaüs met Helena getrouwd is en daardoor de schoonzoon van Zeus is. Er is geen morele toets. Het is een voorrecht van geboorte en huwelijk.
Hesiodos kent een vergelijkbare plek, de Eilanden der Zaligen. Zeus gaf de helden een eigen woonplaats aan de einden van de aarde, naast Okeanos, waar het land driemaal per jaar vrucht draagt (Werken en Dagen 167-173). De bewoners zijn helden, niet de goeden in het algemeen.
Pindarus voegt een morele voorwaarde toe. In Olympische Ode 2 (476 v.Chr.) bereiken zielen die drie keer, in dit leven en in het volgende, vrij blijven van onrecht, de Toren van Kronos op de Eilanden. Hij noemt Peleus, Kadmos en Achilles als bewoners. Vergelijk dat met de Achilles uit de Odyssee, die zich onder de schimmen bevindt. Zie Achilles: de held die voor een kort leven koos. Sommige geleerden verbinden Pindarus' schema met "orfisch-pythagoreïsch" denken, maar Radcliffe Edmonds voert aan dat "het orfisme" nooit één samenhangende beweging was, slechts een etiket voor uiteenlopende gebruiken.
Wie oordeelt over de doden?
In het begin niet drie rechters. Bij Homerus oordeelt alleen Minos, met een gouden scepter tussen de doden (Odyssee 11). Rhadamanthys regeert in Elysion bij Homerus en Pindarus.
Het schema met drie rechters verschijnt in Plato's Gorgias (523-524). Socrates vertelt een mythe waarin de rechters vroeger levende mensen waren die over levenden oordeelden en daarom slecht oordeelden. Zeus stelde toen drie van zijn zonen aan. Rhadamanthys oordeelt over wie uit Azië komt, Aiakos over wie uit Europa komt, en Minos beslist wanneer de andere twee er niet uitkomen. Ze zitten op een weide waar de weg zich splitst: de ene kant naar de Eilanden der Zaligen en de andere naar Tartaros, "de kerker van vergelding en boetedoening" (Lamb's Loeb-vertaling). De datering van het schema met drie rechters is omstreden.
Dit is de mythe van één auteur, geen Griekse rechtzinnigheid. In Plato's Mythe van Er (Politeia 10) sturen rechters zielen omhoog of omlaag door openingen in de aarde en de hemel. Edmonds zegt dat het traditionele verhaal van de reis door de onderwereld "noch eenvoudig, noch enkelvoudig" is.
Wanneer werden ze één kaart?
Bij Vergilius. In Aeneis 6 splitst de weg zich onder de muren van Dis. De rechtertak leidt naar Elysion en de linker naar Tartaros (6.540-543). Rhadamanthys regeert nu over Tartaros en dwingt bekentenissen af, en Vergilius' Tartaros reikt twee keer zo diep als de hemel hoog is. Na duizend jaar worden gezuiverde zielen geroepen om uit de Lethe te drinken (6.743-751). Aeneas loopt er dwars doorheen.
Dit is de onderwereld van een Romeinse dichter, eeuwen na Homerus geschreven. De verplaatsing van Elysion van de einden van de aarde naar de onderwereld is post-Homerisch, en de precieze chronologie is omstreden. Latere schrijvers behandelden de Eilanden der Zaligen en het Elysion binnen de onderwereld (zoals bij Vergilius, met zijn Lethe) soms als verwante maar aparte beelden van het zalige hiernamaals, en moderne geleerden beschrijven ze soms als afzonderlijke of hogere en lagere Elysia.
| Homerus | Hesiodos | Vergilius | |
|---|---|---|---|
| Hades | Huis van alle doden | Rijk van de doden | Onderwereld, met twee wegen |
| Tartaros | Put ver onder Hades | Gevangenis van de Titanen | Put voor de slechten |
| Elysion | Vlakte aan het einde van de aarde, voor Menelaüs | Eilanden der Zaligen, voor helden | Deel van de onderwereld |
Waar we op vertrouwen
Antieke bronnen
- Homerus, Ilias 8 en 15, en Odyssee 4, 11 en 24.
- Hesiodos, Theogonia (de Titanen, het aambeeld en Tartaros) en Werken en Dagen 167-173 (de Eilanden der Zaligen).
- Pindarus, Olympische Ode 2; Plato, Gorgias 523-524 (geciteerd naar W. R. M. Lamb's Loeb-vertaling); Plato, Politeia 10 (Mythe van Er).
- Vergilius, Aeneis 6, vertaald door H. R. Fairclough (tekst via Theoi).
Moderne wetenschap
- Radcliffe G. Edmonds III, Myths of the Underworld Journey, een studie over de mythen van de reis door de onderwereld bij Plato, Aristophanes en de "orfische" gouden tabletten (Cambridge University Press, 2004).


