Grieks · 5 min leestijd

Heeft de Griekse mythologie een Bijbel? Nee, en dit is waarom

Nee. De Griekse religie had geen heilig boek, credo of stichter. Dit had men in plaats daarvan: Homerus, Hesiodos, orfische teksten en orakels.

Terug naar Verhalen
Een openluchtaltaar op een heuvel met verspreide boekrollen en enkele offergaven, gezien bij zonsopgang boven een Grieks dal.

Nee, de Griekse mythologie heeft geen Bijbel. De oude Griekse religie had geen enkele stichter en geen algemeen aanvaarde, gezaghebbende schrift. In plaats daarvan hebben we een menigte gedichten, hymnen, toneelstukken en latere handboeken, waarvan er geen aanspraak maakte op het woord van de goden te zijn.

Waarom is er geen Griekse Bijbel?

Robert Parker, een vooraanstaand kenner van het onderwerp, opent zijn boek On Greek Religion met een hoofdstuk getiteld "Waarom geloven zonder openbaring?" Zijn uitgangspunt is dat het om een religieus systeem ging zonder heilig boek of een vaste verzameling referentieteksten. Volgens hem kwam het gezag achter de Griekse praktijk deels uit de traditie en deels uit de beperkte openbaring van bepaalde orakelantwoorden, zoals die in Delphi.

Onderzoekers benadrukken ook dat er geen credo was en geen concilie om de leer vast te leggen. De Griekse uitdrukking theous nomizein, vaak vertaald als "in de goden geloven", wordt meestal opgevat als iets dichter bij "erkennen": je eerde de goden met gebed, offers, tempels en cultus. In hoeverre "praktijk boven geloof" bij het bewijsmateriaal past, wordt nog bediscussieerd, maar niemand vindt een Griekse catechismus.

De cultus was bovendien lokaal. Stadstaten vereerden dezelfde goden, maar hielden hun eigen rituelen, en mythen werden vaak verteld om uit te leggen waarom een bepaald ritueel werd uitgevoerd. De mythe was één onderdeel van de religie, niet het geheel.

Wat deden Homerus en Hesiodos eigenlijk?

Zij komen het dichtst bij een gedeelde Griekse bibliotheek en worden vaak de Griekse "Bijbel" genoemd. Geen enkele antieke bron geeft hun die status. De dichtstbijzijnde antieke opmerking komt van Herodotos, die in de vijfde eeuw v.Chr. schreef. In Historiën 2.53 zegt hij dat Hesiodos en Homerus, van wie hij aannam dat ze niet meer dan 400 jaar vóór hem leefden, "de Grieken de afstamming van de goden leerden". Zij gaven de goden hun bijnamen, verdeelden hun eer en vaardigheden en beschreven hun gedaante.

Twee kanttekeningen zijn nodig. In 2.50 zegt Herodotos dat de meeste godennamen uit Egypte kwamen, en het woord dat hij in 2.53 gebruikt (epōnymiai) wordt door onderzoekers opgevat als bijnamen of titels, niet als basisnamen. En hij beschrijft dichters die het Griekse godenbeeld vormden, geen canon. Of hij hun pantheon zonder meer aanvaardde, valt niet aan te tonen. Zijn datering van 400 jaar is een antieke opvatting, geen feit.

Hesiodos' Theogonia is het duidelijkste geval. Britannica noemt het werk, uit ongeveer 700 v.Chr., de volledigste en belangrijkste bron over de oorsprong van de goden. Toch is het beter te zien als een samenvoeging van veel lokale tradities dan als een definitieve tekst. De geleerde Gregory Nagy beschrijft een "panhelleniserend" proces waarin lokale verhalen werden omgevormd tot één Theogonia, al is dat model invloedrijk en omstreden. De stamboom die daarin wordt uiteengezet, vormt de achtergrond van De twaalf Olympische goden: wie is wie en hoe ze verwant zijn.

Hadden de Grieken helemaal geen heilige teksten?

Ze hadden er enkele, in beperkte kring. Orfische "heilige verhalen" (hieroi logoi) en boeken werden gebruikt bij mysterieriten, en bronnen vanaf Plato noemen ze. De Derveni-papyrus, in 1962 gevonden bij Thessaloniki en gedateerd rond 340-320 v.Chr., is een commentaar op een orfische theogonie.

Deze teksten hoorden bij bepaalde culten. Ze vormden geen gemeenschappelijk gezag voor alle Grieken, en wat het "orfisme" precies was, blijft omstreden. Er bestonden ook orakelantwoorden en rituele voorschriften, maar samen leverde dat geen heilige schrift op.

Waarom spreken de verhalen elkaar tegen?

Omdat niets ze bijeenhield. Het verhaal van Helena laat zien hoe varianten naast elkaar bestonden. Plato (Phaidros 243a-b) zegt dat Stesichoros in de zesde eeuw v.Chr. een "Palinodie" schreef waarin hij beweerde dat Helena nooit naar Troje ging. Herodotos (2.112-120) geeft een Egyptische versie waarin zij in Egypte werd vastgehouden. In de Helena van Euripides (412 v.Chr.) wordt het verhaal opgevoerd van een schim (eidolon) in Troje, terwijl de echte Helena in Egypte wacht. Of de schim al bij Stesichoros voorkomt, of teruggaat op Hesiodos, zoals een antieke commentator beweert, is omstreden.

Geen van deze versies was "de" juiste. Voor de historische kant van die oorlog, zie Was de Trojaanse Oorlog echt gebeurd?

Waar lezen we de mythen tegenwoordig?

Verschillende soorten teksten vullen de leemte op, en elk heeft zijn grenzen.

De Homerische hymnen vormen een verzameling van 33 hymnen op de goden (soms wordt een kort 34e gedicht, "Aan de gastheren", toegevoegd). Ze zijn van onbekende auteurs en werden in de oudheid aan Homerus toegeschreven. Ze zijn de bron van verscheidene belangrijke religieuze mythen.

De Bibliotheca van Apollodoros is een compendium van mythen in drie boeken plus een Epitome. Het werk werd lang ten onrechte toegeschreven aan Apollodoros van Athene (2e eeuw v.Chr.), daarom heet de auteur nu Pseudo-Apollodoros. De tekst citeert Castor de Annalist, een tijdgenoot van Cicero, wat laat zien dat hij veel later is. Algemeen wordt hij gedateerd in de 1e of 2e eeuw n.Chr., en de exacte datum is omstreden. Het is een handboek, geen heilige schrift, en de noten van J. G. Frazer in de Loeb-editie noemen parallelle passages en alternatieve versies.

De Metamorfosen van Ovidius is een Romeins gedicht en dus geen Griekse bron. Het geeft veel Griekse verwandelingsmythen een nieuwe vorm en loopt van de schepping tot de vergoddelijking van Julius Caesar. De Romeinse religie is een eigen traditie, zoals Griekse en Romeinse goden naast elkaar uitlegt, en Ovidius is het best te lezen als een Romeinse hervertelling.

Walter Burkert, wiens Greek Religion het standaardhandboek is, wilde de veelheid van het bewijsmateriaal en de problemen van de interpretatie laten zien. Hij gaf toe dat een volledig adequate beschrijving "in meer dan één opzicht een onmogelijkheid" is. Dat is ook de reden dat Griekse mythen steeds opnieuw worden verteld: zonder vaste tekst vindt elk tijdperk ruimte om ze opnieuw te vertellen.

What we rely on

Antieke bronnen

  • Herodotos, Historiën 2.50-53 en 2.112-120. Vertaling: A. D. Godley (Loeb Classical Library, 1920).
  • Plato, Phaidros 243a-b (de Palinodie van Stesichoros).
  • Apollodoros (Pseudo-Apollodoros), Bibliotheca. Vertaling: J. G. Frazer, 2 delen (Loeb Classical Library 121-122, Harvard University Press / Heinemann, 1921).

Moderne literatuur

  • Robert Parker, studie over de Griekse religie (Cornell University Press, 2011).
  • Walter Burkert, standaardwerk over de Griekse religie, vertaald door John Raffan (Harvard University Press, 1985; Duitse oorspronkelijke uitgave 1977).
  • Gábor Betegh, studie over de Derveni-papyrus (Cambridge University Press, 2004).

Lees verder