
Hades heet Hades omdat dat zijn Griekse naam is, Aïdēs, en wat die oorspronkelijk betekende, wordt nog altijd betwist. De oude gok was "de Onzichtbare", en veel moderne taalkundigen neigen daar ook naartoe. Aidoneus is een dichterlijke variant, terwijl Plouton (Pluto) een andere titel is, met de betekenis schenker van rijkdom.
Wat betekent de naam Hades?
Bij Homerus luidt de vorm Áïdēs, met dichterlijke varianten als Aïdōneús en verbogen vormen als Áïdos. De betekenis was voor de Grieken zelf al een raadsel.
In Plato's Cratylus (403a) zegt Socrates dat de meeste mensen denken dat Hades een naam is voor de Onzichtbare (aeidēs), en dat ze hem daarom vrezen en hem liever Pluto noemen. Socrates biedt dan een andere afleiding aan: de god is genoemd naar het feit dat hij alles wat mooi en goed is kent (eidenai). Plutarchus (Over bijgeloof 13) echoot kort Plato's verklaring, namelijk dat de god Hades heet omdat hij wijs en menslievend en ook rijk is, maar zet de afleiding van "de Onzichtbare" er niet naast. Of Socrates het serieus meent, is omstreden, want de dialoog verwerpt uiteindelijk het bestuderen van woorden als een slechte weg naar de waarheid.
Ook moderne geleerden zijn het niet eens. Robert Beekes stelde een Proto-Griekse vorm *Awides voor, "ongezien", en dat is de leidende hypothese, geen bewezen feit. Een moeilijkheid is dat de vroegst overgeleverde Griekse vorm geen digamma heeft, terwijl de reconstructie die nodig heeft. M. L. West pleitte in plaats daarvan voor "degene die voorzit over de ontmoeting". Oudere handboeken noemen de herkomst gewoonweg onzeker.
Een klein detail past misschien bij het idee van "ongezien". In Ilias 5.844-845 zet Athena de kap van Hades op, zodat ze niet gezien kan worden. De formulering is dubbelzinnig, dus het is kleur, geen bewijs.
Vermeden de Grieken zijn naam?
Het idee dat ze hem nooit uitspraken, is te sterk. Homerus noemt Hades gewoon bij zijn naam. In de Ilias (9.158-159, vert. Murray) is hij de god die "niet te bedaren is en zich niet laat overwinnen, en daarom door sterfelijken het meest gehaat wordt van alle goden". Mensen vreesden hem, maar ze verborgen zijn naam niet.
De bewering van een taboe berust vooral op de passage in de Cratylus. Wat het bewijs wel ondersteunt, is dat er naast de naam andere namen en titels bestonden. In de Homerische hymne aan Demeter heet hij Polydegmon ("Gastheer van velen") en Polyonomos ("Hij met vele namen"). In de Ilias (9.457) is hij Zeus Katachthonios, de "Zeus van de onderwereld".
De cultus toont dezelfde afstand. Pausanias (6.25.2) zegt dat het heiligdom en de tempel van Hades in Elis één keer per jaar opengaan, en dat alleen de priester naar binnen mag. Hij voegt eraan toe dat de Eleeërs de enige mensen zijn van wie hij weet dat ze Hades vereren, en gist ("ik veronderstel") dat dit komt doordat mensen maar één keer naar Hades afdalen. Dat vertelt ons hoe ongewoon het hem voorkwam, niet dat er geen andere plaatsen bestonden. Voor het bredere beeld van deze god, zie Hades is niet de duivel.
Wie is Aidoneus?
Aidoneus is een dichterlijke, verlengde vorm van dezelfde naam. De Homerische hymne aan Demeter, meestal gedateerd in de zevende of zesde eeuw v.Chr., gebruikt hem in de tweede regel, waar het verhaal van Persephone begint. De etymologie is dezelfde open vraag als bij Hades. De gangbare verklaring "onzichtbare heer" hangt af van de hypothese van "ongezien" en is dus evenmin zeker. Beweringen dat de vorm om het metrum gekozen werd, zijn speculatie.
De naam heeft ook een dubbele functie. In de Ilias is de onderwereld dôma Aidao, "het huis van Haides". Sommigen verklaren dit als de genitief "van Hades" die geleidelijk de plaats ging aanduiden. Anderen betogen dat Hades eerst een plaatsnaam was en pas later een persoon werd. Die tweede opvatting wordt beweerd, niet aangetoond.
Waarom heet hij ook Plouton, of Pluto?
Plouton is een titel die zegt wat de god geeft. In de Cratylus (403a) zegt Plato dat Pluto genoemd is als schenker van rijkdom (ploutos), omdat rijkdom uit de aarde van onderaf omhoogkomt. Dat kan zelf een volksetymologie zijn, maar het laat zien wat Grieken met hem verbonden: de ondergrond die gewassen, zaad en metaal bevat.
Als naam voor de heerser van de doden verschijnt Plouton het eerst in de klassieke literatuur, bij de Atheense toneelschrijvers en bij Plato. In Aristophanes' Kikkers is hij een personage. De precieze vroegste passage is niet vastgesteld, al zeggen naslagwerken vaak dat het gebruik rond de vijfde eeuw v.Chr. begon. Inscripties koppelen Plouton aan Kore (Persephone), en een langere vorm, Ploutodotēs, betekent eveneens "schenker van rijkdom".
Verwar hem niet met Ploutos, de god van de rijkdom. In Hesiodos' Theogonia (969-974) is Ploutos een kind van Demeter en Iasion, en in de Hymne aan Demeter (486-489) sturen Demeter en Persephone hem naar de huizen van mensen van wie ze houden. De twee namen werden vaak door elkaar gehaald, maar het zijn verschillende figuren.
Hoe kwamen Pluto en Dis Pater in Rome terecht?
Pluto is eenvoudig het verlatijnste Plouton. Rome kende ook Dis Pater. Cicero (Over de natuur der goden, boek 2) schrijft dat alle aardse kracht en natuur aan Vader Dis gewijd is, die dives is, "rijk", zoals Plouton dat bij de Grieken is. Moderne latinisten zien Dis als een samentrekking van dives, waarschijnlijk van divus of dius, "godgelijk". Waarom pater werd toegevoegd, is omstreden; een suggestie is een associatie met Dispiter, dat wil zeggen Jupiter.
Sommige geleerden denken dat riten voor Pluto Rome binnenkwamen met de Eeuwspelen van 249 v.Chr., en dat Dis Pater slechts een Latijnse weergave van Plouton was. Die opvatting is omstreden, net als het populaire idee dat Dis een oudere, aparte rijkdomsgod was die later werd opgenomen. De dichter Ennius (ongeveer 239-169 v.Chr.) behandelde Pluto al als een Griekse god die met Romeinse equivalenten werd uitgelegd, Dis Pater en Orcus. Orcus is een aparte, obscure Romeinse figuur die, zoals Hades, zowel een god als een plaats aanduidt. Ovidius gebruikt "Dis" waar vertalers vaak "Pluto" invullen. Voor de bredere vraag hoe de twee pantheons zich verhouden, zie Griekse en Romeinse goden naast elkaar (en waarom ze niet alleen hernoemd zijn) en De twaalf Olympische goden: wie is wie en hoe ze verwant zijn.
Waar we op steunen
Antieke bronnen
- Plato, Cratylus 403a, vert. Benjamin Jowett (MIT Internet Classics Archive); Plutarchus, Over bijgeloof 13, uitg. F. C. Babbitt (Loeb).
- Homerus, Ilias 5.844-845, 9.158-159, 9.457, vert. A. T. Murray (Loeb, 1924); Homerische hymne aan Demeter, vert. H. G. Evelyn-White.
- Pausanias, Beschrijving van Griekenland 6.25.2, vert. W. H. S. Jones en H. A. Ormerod (Loeb).
- Cicero, Over de natuur der goden, vert. H. Rackham (Loeb, 1933).
Moderne wetenschap
- Robert S. P. Beekes, artikel over Hades en Elysion in Mír Curad, een bundel ter ere van Calvert Watkins, onder redactie van Jay Jasanoff, H. Craig Melchert en Lisi Oliver (Innsbruck, 1998).
- Robert S. P. Beekes, Etymological Dictionary (Brill, 2010), etymologisch woordenboek van het Grieks, lemma Ἀΐδης / Ἅιδης.


