
Zeus, krallığı elinde tutmak için ilk karısı Metis'i yuttu. Hesiodos'un Theogonia'sında Yer ile Gök ona, Metis'in önce Athena'yı, ardından tanrıların ve insanların kralı olacak bir oğlu doğuracağını söyler. Zeus da onu kendi içine alır; Metis öğütlerini oradan verir.
Metis kimdi?
Theogonia'da Metis, Zeus'un ilk karısıdır ve tanrılar ile ölümlü insanlar arasında en bilge olandır. İkinci eş Themis, sonuncusu Hera'dır. Adı aynı zamanda bir Yunanca sözcüktür. Metis, belirli bir zekâ türünü, bilgili bir sağduyuyu anlatır ve genellikle "kurnaz zekâ" diye karşılanır. Homeros'ta Zeus'un kendisi Mêtieta, yani "Bilge Öğütçü" sıfatını taşır.
Metis, tapınakların değil hikâyelerin tanrıçasıdır. Detienne ve Vernant onu mitin bir ölçüde kıyıda kalan figürü olarak ele alır; ona ait büyük bir kült de belgelenmemiştir. Dünyanın başlangıcını anlatan Orphik şiirler farklı bir Metis sunar: ilk çağlara ait bir tanrı. Bu figür Zeus'un karısı değildir.
Hesiodos tam olarak ne diyor?
Hesiodos'a göre (Theogonia 886-900) Zeus, Yer ile yıldızlı Gök'ün öğüdüyle Metis'i kurnaz sözlerle aldattı ve karnına yerleştirdi. Belirtilen gerekçe, hiçbir başka tanrının onun yerine krallık egemenliğine sahip olmamasıdır. Öğüt, iki aşamalı bir kehanete dayanır. Metis'in kaderinde önce gücü ve bilgeliğiyle babasına eşit olan Athena'yı, sonra da gururlu yürekli, tanrıların ve insanların kralı olacak bir oğlu doğurmak vardı.
Hesiodos aynı bölümde ikinci bir amaç da verir. Zeus onu, tanrıça ona bedeninin içinden iyiyi ve kötüyü tasarlasın diye yuttu. Sonra Zeus, Athena'yı kendi başından doğurur (Theogonia 924-926); Hesiodos onu korkunç, kavga kışkırtan ordu önderi diye adlandırır.
"Devirmek" Hesiodos'un sözcüğü değildir. Yine de makul bir okumadır, çünkü şiir oğlun babadan iktidarı aldığını zaten iki kez göstermiştir: Uranos'tan Kronos'a, Kronos'tan Zeus'a. Ama Hesiodos yalnızca oğlun kral olacağını söyler. Hesiodos ne bir baltadan ne de bir baş ağrısından söz eder.
Apollodoros olayı farklı mı anlatıyor?
Evet. Apollodoros, Kütüphane'de (1.3.6) uyarının kaynağı olarak yalnızca Gaia'yı gösterir. Metis, Zeus'un kucaklamalarından kaçmak için çok sayıda biçime girer. Gaia, rahmindeki kızdan sonra Metis'in göklerin efendisi olacak bir oğul doğuracağını söyler. Kütüphane, genellikle MS 1. ya da 2. yüzyıla tarihlenen bir derlemedir. Yani geç bir tanıktır, ama daha eski malzemeyi korur.
Apollodoros, Metis'e daha öncesinde de daha büyük bir rol verir. 1.2.1'de Kronos'a, yuttuğu çocukları kusturan bir ilaç verir. Hesiodos bu planı Gaia'ya atfeder ve orada Metis'ten hiç söz etmez. Tahtını bu tür düzenlere borçlu olan tanrı hakkında daha fazlası için bkz. Olimpos'un 12 Tanrısı: Kimdir ve Birbirleriyle Nasıl Akrabadır?.
Peki ya yıldırım, balta ve ikinci anlatım?
Metis'in, yıldırımından daha güçlü bir çocuk doğurabileceği yönündeki yaygın korku, Theogonia'nın çekirdek dizelerinde yer almaz. Bu korku, Hesiodos'a atfedilen ve Stoacı Khrysippos'un aktardığı 19 hegzametrelik ikinci bir anlatımdan gelir; metni Galenos'ta günümüze ulaşmıştır. Merkelbach ile West'in Fragmenta Hesiodea'sında Hesiodos fr. 343'tür. Evelyn-White gibi yayınlar onu Theogonia 929'dan sonra 929a-t dizeleri olarak basar. Hesiodos'un yazıp yazmadığı tartışmalıdır.
Bu anlatım ayrıntılarda farklıdır. Zeus önce Metis'i yutar, Metis sonradan hamile kalır. İç organlarının altında gizli kalır ve yine Athena'nın annesidir. Theogonia'da ve Apollodoros'ta ise Metis yutulduğunda zaten hamiledir.
Balta da Hesiodos'tan sonradır. Pindaros'ta (Olympia Ödeleri 7) Hefaistos, Zeus'un başını bronz bir baltayla yarar; Athena yüksek sesle haykırırken Gök ile Ana Yer titrer. Apollodoros, Prometheus der; başkalarının dediğine göre ise Hefaistos. Euripides (Ion) Prometheus'u adlandırır. Frazer'ın Apollodoros notu, öteki adaylar olarak Palamaon ile Hermes'i sayar. Prometheus'u başka mitlerden tanıyorsanız bkz. Prometheus: Ateşi Çalan Titan (ve Frankenstein'a İlham Veren). Athena'ya Homeros İlahisi (28) ise onu, parlak altın zırhıyla baştan fırlarken sade biçimde anlatır.
Metis'in Zeus'un kafatasının içinde zırh dövdüğü modern yeniden anlatımlar Hesiodos'ta bulunmaz. Onların yeri Yunan Efsaneleri Neden Şu Anda Yeniden Anlatılıyor konusudur.
Uzmanlar bunu nasıl yorumluyor?
Detienne ve Vernant, Zeus'un her şeyden önce metis'e sahip tanrı olduğu için kral olduğunu savunur. Yutmayı, Zeus'un metis'i kendi içine katması olarak okurlar; böylece kurnaz zekâ onun egemenliğinin parçası olmuştur. Bu, mitin yapısal bir okumasıdır. Hesiodos bunu belirtmez.
M. L. West bölümü daha geniş bir çerçeveye yerleştirir. Athena'nın doğumunu "Kronos motifinin yinelenmesi" olarak görür ve Yunan ardıllık hikâyesinin, Kumarbi'nin Anu'nun cinsel organlarını yuttuğu Hurri-Hitit Gökteki Krallık döngüsünden biçim aldığını düşünür. Bu görüşe göre hamile bir annenin yutulması, o eski sahnenin yeniden işlenmesidir. West dahil birçok uzman, Metis'in yutulmasını Theogonia'nın şiddetli ardıllık döngüsünün sona erdiği an sayar. Bazıları ise Metis'in, Zeus'un etkisiz kılması gereken bir tehdit olarak kaldığını vurgular.
Apollon'a Homeros İlahisi'nde Hera, Zeus Athena'yı başından doğurduğu için öfkeyle Hefaistos'u doğurur. Hikâyenin kader yönü için bkz. Zeus'un Bile İtaat Ettiği Üç Kader Tanrıçası. Athena'nın sonraki serüveni için bkz. Medusa'nın Gerçek Hikâyesi.
Dayandığımız kaynaklar
Antik kaynaklar
- Hesiodos, Theogonia 886-900 (Zeus ve Metis) ile 924-926 (Athena'nın doğumu). Yayın ve çeviri: Glenn W. Most, Theogonia, İşler ve Günler, Tanıklıklar, Loeb Klasik Kütüphanesi 57 (Harvard University Press, 2006).
- Hesiodos fr. 343 (Theogonia 929a-t); Khrysippos'tan aktaran Galenos, Hippokrates ve Platon'un Öğretileri Üzerine 3.8. Parçalar: R. Merkelbach ve M. L. West, Fragmenta Hesiodea (Clarendon Press, 1967).
- Apollodoros, Kütüphane 1.2.1 ve 1.3.6. Notlu çeviri: J. G. Frazer.
- Pindaros, Olympia Ödeleri 7.35-38 (balta).
Modern araştırmalar
- Marcel Detienne ve Jean-Pierre Vernant, Yunan Kültüründe ve Toplumunda Kurnaz Zekâ, çeviren Janet Lloyd (Harvester Press, 1978).
- M. L. West, Hesiodos: Theogonia (Clarendon Press, 1966): standart yorum çalışması.


