Yunan · 4 dk okuma

Zeus Neden Kuğuya ve Boğaya Dönüştü? Kaynaklar Ne Söylüyor

Zeus, Europa'ya boğa, Leda'ya kuğu, Danae'ye altın akıntısı olarak görünür. Antik metinler nedenini ne söylüyor, neyi söylemiyor?

Hikâyeler sayfasına dön
Beyaz bir boğa sakin bir denize girer; sırtında oturan genç kadının peçesi rüzgârda uçuşur, arkadaşları kıyıdan izler.

Antik kaynaklarda Zeus, doğrudan yaklaşamayacağı bir kadına ulaşmak için kılık değiştirir: Europa için boğa, Leda için kuğu, Danae için altın akıntısı. Hiçbir antik metin tek bir amaç belirtmez. Kılık bir aldatmaca olarak işler, bazı anlatımlarda ise zorun aracı olarak.

Europa anlatısında Zeus boğa olarak ne yapar?

Günümüze ulaşan en ayrıntılı erken anlatım, Moskhos'un Yunanca şiiri Europa'dır (yaklaşık MÖ 150). En bilinen Latince anlatım Ovidius'a aittir ve orada tanrının adı Jüpiter'dir (iki adın neden birbirinin yerine kullanılamayacağını Yunan ve Roma Tanrıları Yan Yana yazısında okuyabilirsiniz). Dönüşümler 2.833-875'te Jüpiter güdüsünü okurdan bile saklar. Merkür'ü, kraliyet sığırlarını Europa'nın oynadığı kıyıya doğru sürmesi için gönderir, asasını bir kenara bırakır ve boğa olarak sürüye karışır. Boğa beyazdır, uysal görünür, tehdit etmez. Europa ona dokunur, sonra kim olduğunu bilmeden sırtına biner.

Ovidius denizin geçilişinde durur. Jüpiter kendini ancak Girit'te açığa vurur (3.1) ve birleşmenin kendisi anlatılmaz. Europa, adası Minotor ve Knossos'un Gerçek Labirenti yazısının mekânı olan Minos'un annesi olur.

Ovidius ilk değildi. Hesiodos, Stesikhoros, Simonides ve Bakkhylides mitosu daha önce işlemişti. Hellenistik dönemin şairi Syrakusalı Moskhos (MÖ 2. yüzyılın ortası) bu konuda dört sahneden oluşan kısa ve nükteli bir şiir yazdı. Loeb girişi, iki kıtanın Europa için çekiştiği rüyanın büyük olasılıkla onun kendi buluşu olduğunu düşünür.

Kuğu hikâyesi de bu kadar açık mı?

Daha az. Euripides'in Helena oyununda kahramanın açılış konuşması kuğuyu söylenti olarak aktarır: Zeus'un kuğu biçiminde Leda'ya uçtuğuna dair bir hikâye vardır. David Kovacs'ın Loeb çevirisinde ek bir cümle, Zeus'un bir kartaldan kaçtığını ve Leda'yı hileyle ele geçirdiğini söyler. Cümle köşeli parantez içindedir, bu yüzden üzerine fazla gidilmemelidir. Aynı oyunda Helena, babası olarak Tyndareos'u anar.

Ovidius'un Helena'sı Heroidler 17'de Paris'e şöyle yazar: Leda, güvenle bağrına bastığı sahte bir kuş tarafından aldatılmış ve Jüpiter'i ona baba kılmıştır.

Ayrıntılar yer değiştirir. Hyginus (Astronomika 2.8) kartal kovalamacasını Nemesis'in hikâyesine yerleştirir: Zeus kuğu olur ve Afrodit'e kendisini kartal olarak kovalatır, böylece onun yanına sığınabilir. Başkalarının bunun Leda olduğunu söylediğini de ekler. Apollodoros (Kütüphane 3.10.7) başka bir varyantı korur: Nemesis Zeus'tan bir kaz olarak kaçar, Zeus kuğu olarak onu izler, bir çoban Nemesis'in yumurtasını Leda'ya verir ve Leda yumurtayı Helena çıkana kadar bir sandıkta saklar. Pausanias, yumurtanın MS 2. yüzyılda Sparta'da ziyaretçilere gösterildiğini aktarır. Yani Helena'nın annesi, anlatana göre Leda ya da Nemesis'tir ve Helena'nın hikâyesi doğrudan Fesat Elması ile Truva Savaşı Gerçek Miydi? yazılarına çıkar.

Peki ya Danae ve altın akıntısı?

Apollodoros'a göre (Kütüphane 2.4.1, genellikle MS 1. ya da 2. yüzyıla tarihlenir) bir kehanet Akrisios'u kızının oğlunun onu öldüreceği konusunda uyarır ve Akrisios kızını yer altında bronz bir odaya kapatır. Kimilerine göre onu Proitos baştan çıkardı. Kimilerine göre ise Zeus bir altın akıntısı biçiminde çatıdan geçerek onun kucağına geldi. Apollodoros altını yalnızca bir versiyon olarak sunar ve karşıt versiyonda tanrısal bir baba yoktur.

Ovidius altın bir yağmurdan söz eder (Dönüşümler 4.607 ve devamı, 6.113 ve devamı), Hyginus ise (Fabulalar 63) Jüpiter'in kendisini bu yağmura dönüştürdüğünü söyler. Oğul, Medusa'nın Gerçek Hikâyesi yazısındaki maceraya atılan Perseus'tur. İlyada'da (14.319-320) Zeus, sevdiği kadınlar arasında Danae'yi sayar, ancak alıntılanan dizeler bir kılığı anlatmaz.

Bu kılıklar ne işe yarar?

Tablo, biçimin her metinde ne yaptığını gösterir.

KadınBiçimBiçimin metindeki işlevi
EuropaBeyaz boğaUysallığı, kadının ona dokunmasını ve sırtına oturmasını sağlar (Ovidius)
LedaKuğuAldatma ve hile (Euripides, Ovidius); ayrıntılar değişir
DanaeAltın akıntısıBronz odayı aşar (Apollodoros)

Danae'de altının bronz odayı aşması hikâyenin mantığıdır, hiçbir kaynağın belirttiği bir güdü değildir. Modern siteler çoğu kez gerçek nedenin Hera'nın kıskançlığından saklanmak olduğunu söyler. Hiçbir antik pasaj bunu söylemez. Hera'nın ailedeki yeri için Olimpos'un 12 Tanrısı yazısına bakın.

Bu, ayartma mı yoksa saldırı mı?

Kaynağa göre değişir ve araştırmacılar aynı fikirde değildir. Europa, kim olduğunu saklayan bir tanrı tarafından kaçırılır. Leda aldatılır; Nemesis varyantında ise tanrıça Zeus'tan kurtulmak için biçim değiştirir ve Zeus sonunda onu yakalar. Apollodoros Danae bölümünü birleşme olarak adlandırır ve Proitos seçeneğini de sunar. Metamorfoz ile cinsel şiddet üzerine bir akademik çalışma, modern rıza anlayışlarının bu antik anlatılara uygulanmasının zor olduğunu savunur. "Aldatma ve bazı versiyonlarda zor" en güvenli özettir; her versiyon tecavüzü göstermez.

Sonraki sanat da aynı ayrımı yansıtır. Yunan sanatçılar Europa ile boğayı en az MÖ 7. yüzyıldan beri resmetti ve konu 6. yüzyılda iyice yerleşmişti. Delfi'deki Sikyon Hazinesi'nin metoplarında (yaklaşık MÖ 560) ve Selinus'ta görülür; müzeler küçük bir Selinus metopunu MÖ 580 ile 550 arasında bir yere tarihler. Tarquinia'daki bir vazo yaklaşık MÖ 480'e aittir. Leda da heykelde, çanak çömlekte ve mozaikte sevilen bir konuydu. Rönesans görselleri ise başka bir konudur: Leonardo'nun kayıp Leda'sı, takipçilerinin kopyalarından tanınır ve onu kuğuyu kucaklarken gösterir; Tiziano'nun Europa'sını ise kimileri çaresizliği vurgulayan bir yapıt olarak okur. Bunlar modern okumalardır, antik kanıt değildir. Günümüzdeki yeniden anlatımlar bu sorulara dönüp durur; Yunan Efsaneleri Neden Şu Anda Yeniden Anlatılıyor yazısında olduğu gibi.

Dayandığımız kaynaklar

Antik kaynaklar

  • Ovidius, Dönüşümler 2.833-875, 3.1, 4.607 ve devamı, 6.113 ve devamı; Heroidler 17.
  • Euripides, Helena 16-21, 259. David Kovacs'ın yayını ve çevirisi, Loeb Classical Library 11 (Harvard University Press, 2002).
  • Moskhos, Europa, Loeb Classical Library 28 (giriş bölümü).
  • Apollodoros, Kütüphane 2.4.1, 3.10.7.
  • Hyginus, Astronomika 2.8; Fabulalar 63.

Modern araştırmalar

  • Clemente Marconi, Temple Decoration (Cambridge University Press): Selinus metopları üzerine.

Okumaya devam et