
Noel'den önceki haftayı düşün. Ofisler kapalı, okullar tatil, herkes hediye alışverişinde, her gece parti var, ve bütün dünya normal kuralların askıya alındığında anlaşmış gibi görünüyor. Şimdi bunu MS 100 yılında, Roma'da düşün. Sokaklardaki bağırış "Io Saturnalia!" İnsanlar toga yerine renkli giysiler giyiyor, zengin adamlar kölelerine akşam yemeği servis ediyor, ve kimse çalışmıyor. Roma yazarı Genç Plinius gürültüden şikâyet etti ve villasının arkasındaki sessiz bir odaya çekilip kapıları kapattı ve evin diğer kısmının çıldırmasına izin verdi. O bile böyle bir bayramla savaşamayacağını anlamıştı. Sadece ondan saklanabilirsin.
Zamanın tanrısı
Saturnalia, herkesin eşit olduğu, özel mülkiyetin olmadığı ve toprağın emeksizce yiyecek verdiği efsanevi bir altın çağda İtalya'ya hükmettiği söylenen eski bir Roma tarım ve hasat tanrısı olan Satürn'ü onurlandırırdı. Aralık'ta tutulan bayram o zamanı hatırlatırdı, ve ana düşünce, birkaç gün boyunca toplumun normal düzeninin tersine çevrilmesiydi.
17 Aralık'ta, Forum'daki Satürn Tapınağı'nda bir kurban ve halka açık bir ziyafetle başlardı. Erken dönemde, tek bir gün sürerdi. Yüzyıllar içinde 17'den 23 Aralık'a bir haftaya büyüdü, ve Roma yazarları sürekli uzamasından şikâyet etti. İmparator Augustus onu üç güne sınırlamaya çalıştı. Caligula beş güne uzattı. Herkes onları görmezden geldi.
Nasıl işlerdi
- Efendiler ve köleler yer değiştirirdi. Köleler özgürce konuşmasına, kumar oynamasına ve sahipleriyle aynı masada yemek yemesine izin verilirdi. Bazı evlerde efendi yemeği servis ederdi. Roma yazarı Lukianos, ikinci yüzyılda yazdığı hicivli Saturnalia'sında, bir karaktere bayramın kurallarını sıralatır, bunlardan biri de o günlerde kimsenin cezalandırılmaması gerektiği.
- Sahte bir kral. Bazı evlerde kura ile bir "Saturnalia kralı" seçilirdi, ve parti boyunca herkese saçma şeyler yapmasını emredebilirdi: çıplak şarkı söylemek, bir flütçüyü sırtında taşımak, dans etmek. Gelenek, Orta Çağ Avrupa'sında "Düzensizlik Lordu" olarak hayatta kalmış görünüyor.
- Hediyeler. İnsanlar küçük hediyeler değiştirirdi. En yaygınları cerei denen mum fitilleri ve Forum yakınındaki bir pazarda satılan küçük kil heykelcikler, sigillaria'ydı. Şair Martialis, hediyelere eşlik eden tüm bir dize kitabı yazdı, Xenia ve Apophoreta: bir diş kürdanı, ucuz bir kitap veya evcil bir kuş olabilecek bir hediyenin içine sıkıştırılacak iki dizelik şakalar.
- Kumar. Genellikle yasak olan zar oyunlarına izin verilirdi.
- Bir şapka. İnsanlar, azat edilmiş kölelerin başlığı ve özgürlüğün bir işareti olan yumuşak keçeden bir başlık, pileus giyerdi.
- İş yok, savaş yok. Mahkemeler kapanırdı. Okullar kapanırdı. Kamu işleri dururdu. Bayram sırasında savaş ilan etmenin kötü şans getireceğine inanılırdı.
Eğlenceden şikâyet
Herkes bundan etkilenmedi. Filozof Seneca bir arkadaşına bütün şehrin zevkten çıldırdığını yazdı, ve akıllı bir adamın buna katılması mı yoksa uzak durması mı gerektiğini sordu. Sonucu, ilkelerinden vazgeçmeden katılmak gerektiğiydi. Plinius'un çekilişi benzer bir hikâye. Ve beşinci yüzyıl başında yaşayan bir yazar olan Makrobius, bilgili adamların bir toplantısında geçen, aynı adı taşıyan uzun bir diyalog, Saturnalia, yazdı, bu, sonraki Roma dini ve edebiyatı için en önemli kaynaklardan biri.
Yani Noel çalıntı bir Saturnalia mı?
Bu, din tarihindeki en popüler iddialardan biri, ve kısmen doğru kısmen abartılı bir şeyin iyi bir örneği. İşte bildiklerimiz.
Hristiyanların İsa'nın doğumunu 25 Aralık'ta kutladığına dair en eski kanıt, Roma almanağı olan 354 Kronografı denen bir belgeden geliyor. Ondan önce, İnciller tarih vermiyor. Bazı erken Hristiyan yazarları İsa'nın, ölümünün varsayılan günü olan 25 Mart'ta döllendiğini, ve bu yüzden dokuz ay sonra, 25 Aralık'ta doğduğunu hesapladı. Buna "hesaplama hipotezi" denir.
Diğer kuram, "dinler tarihi hipotezi": kilise, pagan bayramlarıyla rekabet etmek veya onları içine almak için o tarihi seçti. 25 Aralık'ta Romalılar, 274'te Yenilmez Güneş kültünü kuran imparator Aurelianus'la ilişkili bir bayram olan güneşin doğum gününü, Dies Natalis Solis Invicti'yi kutlardı. Ve birkaç gün önce de Saturnalia vardı.
Bilginler hangisinin önce geldiğini hâlâ tartışıyor. Birkaç etkinin bir araya gelmiş olması muhtemel. Açık olan şey, Orta Çağ'da Noel'in etrafında büyüyen ziyafet, hediye verme, sahte "Düzensizlik Lordu" ve kuralların genel askıya alınması gibi geleneklerin Saturnalia'dakilere çok benzemesi, her ne kadar kuzey Avrupa'daki başka kış ortası bayramlarından da besleniyor olabilirse de.
Hayatta kalan
Modern hayatta çok fazla Saturnalia var. Patronun içki servis ettiği ofis partisini düşün. Komik bir hediyeyle hediye takası. Gizli Noel Baba. Hiçbir şeyin yapılmadığı gibi görünen tatil öncesi hafta. Roma bayramı, değişmemiş bir insan ihtiyacına cevap veriyor: yılın en karanlık haftasında insanlar yemek yemek, hediye vermek ve işlerin olağan düzeninin sadece geçici olduğu fikrine birlikte gülmek istiyor.
Önümüzdeki Aralık'ta biri "İyi tatiller" diye bağırdığında, sessizce "Io Saturnalia" diye cevap verebilirsin.


