Noords · 6 min leestijd

Brachten Vikingen mensenoffers? Wat het bewijs laat zien

Waarschijnlijk wel, soms. Verslagen van buitenstaanders, een Wolga-begrafenis, Deense putten en twijfelgraven wijzen erop, maar niets is sluitend.

Terug naar Verhalen
Een mistig heilig woud in Noord-Europa bij zonsopgang, met kale bomen, een houten hal in de verte en een kring van staande mensen.

Waarschijnlijk wel, in sommige situaties. Brachten de Vikingen mensenoffers? Meerdere lijnen van bewijs wijzen die kant op: buitenlandse verslagen, een begrafenis aan de Wolga en offers in Deense putten. Geen enkele is sluitend, en geen bron ondersteunt het idee dat offeren een gewoonte was.

Wat zeggen de geschreven bronnen?

Niemand die over Vikingoffers schreef, was zelf een Vikingpriester. De berichten komen van buitenstaanders en van latere christelijke schrijvers.

Adam van Bremen schreef zijn geschiedenis van het aartsbisdom Hamburg-Bremen tussen 1073 en 1076 en bleef tot aan zijn dood aanvullingen toevoegen. Hij beschrijft een feest bij de tempel van Uppsala in Zweden, dat elke negen jaar werd gehouden. Van elk mannelijk wezen, zegt hij, worden negen koppen geofferd, en de lichamen hangen in het heilige woud naast de tempel. Honden en paarden hangen daar samen met mannen (Gesta, boek IV).

Adam was er zelf niet bij. De meest uitdrukkelijke details over mensen staan in toegevoegde aantekeningen, onder meer van een christelijke zegsman die beweerde 72 hangende lichamen te hebben gezien. Dat is horen zeggen van een naamloze man. Een onderzoeker betoogt dat de negenjarige cyclus en de menselijke slachtoffers rechtstreeks afkomstig zijn van een eerdere schrijver, Thietmar van Merseburg.

Thietmar (Chronicon I.17, geschreven omstreeks 1012-18) beschrijft een negenjaarlijks offer in januari in Lejre in Denemarken: negenennegentig mensen, evenveel paarden, en honden en hanen. Veel onderzoekers beschouwen het getal negenennegentig, een veelvoud van negen, als literaire overdrijving, en Thietmar was geen ooggetuige, dus het aantal is niet te vertrouwen. Een deel van de Deense wetenschap wijst beide verslagen al lang af als verzinsel.

Wat gebeurde er bij de begrafenis die Ibn Fadlan zag?

In 921-22 ontmoette de Arabische gezant Ibn Fadlan aan de Wolga een groep die de Rus werd genoemd, waarschijnlijk grotendeels van Scandinavische afkomst. Hij beschrijft de begrafenis van een leider. Een slavin bood zich vrijwillig aan om met hem te sterven. Een vrouw die de Engel des Doods heette, legde een touw om de nek van het meisje, twee mannen trokken eraan, en ze werd met een brede dolk tussen de ribben gestoken. Zes mannen hadden eerst gemeenschap met haar.

Dit is één verslag van één begrafenis van de Rus, niet "de Vikingbegrafenis". Ibn Fadlans bericht vermengt wat hij zegt te hebben gezien met wat hem verteld is, en de tekst is geen onbewerkt ooggetuigenverslag. James Montgomery wijst op tegenstrijdigheden in de tekst, en beide bewaard gebleven handschriften zijn ingekorte versies van een langer origineel. Wie de Rūsiyyah waren, wordt al lang besproken, en sommige onderzoekers betwijfelen of de begrafenis een zuiver Scandinavisch ritueel weerspiegelt. Andere onderzoekers aanvaarden de dood van het meisje als mensenoffer.

Wat voegt de archeologie toe?

Het sterkste bewijs ligt niet in graven. Bij Trelleborg op Seeland in Denemarken lag een rituele plek, ouder dan de burcht van 980-81, met een reeks putten. In enkele ervan werden menselijke resten gevonden, in totaal vijf personen waarvan vier kinderen van ongeveer 4 tot 7 jaar, naast dierlijke resten en voorwerpen. Het Nationaal Museum van Denemarken zegt dat de vondsten daar en bij Tissø de manier van denken van archeologen hebben veranderd. Dat de resten menselijk zijn, staat vast. Dat ze geofferd werden, aan wie en waarom, is interpretatie, al wordt die breed aanvaard.

Graven zijn moeilijker te lezen. Bij Ballateare op het eiland Man (laat 9e of 10e eeuw) lag een vrouw bovenop een heuvel boven een man van hoge status. Een scherpe slag, waarschijnlijk met een zwaard, had de achterkant van haar hoofd weggenomen. Een overzicht van Groot-Brittannië en Ierland vond één zeker en enkele waarschijnlijke gevallen, al zwijgen tijdgenoten erover.

Twee beroemde gevallen zijn zwakker dan ze klinken:

  • Oseberg. De scheepsbegrafenis dateert uit 834 na Chr. en bevat twee vrouwen. Een gebroken sleutelbeen werd ooit gelezen als een offerwond, maar het was al enkele weken aan het genezen. Offeren is niet bewezen.
  • Birka. Het betreffende graf is dat van de "Elandman", waar een onthoofde tweede persoon over een gewapende man ligt. Het dateert uit de Vendeltijd (550-800 na Chr.), vóór of aan het allereerste begin van de Vikingtijd. Het veelbesproken graf van de "krijgsvrouw" heeft geen verband met offers.

In Scandinavië bestaan meerdere graven met een onthoofde metgezel. Onderzoekers staan verschillende lezingen toe: slaven, gevangenen of veroordeelden die als gave aan de goden werden aangeboden, rituele zondebokken, of bedienden voor het hiernamaals.

Bewijzen de mythen het?

Nee. In Hávamál, strofe 138, hangt Odin aan een boom en zegt hij dat hij aan zichzelf werd gegeven. Dat is een mythe over een god, geen verslag van een ritueel. Het verhaal wordt verteld in Odin gaf een oog voor wijsheid (en hing zichzelf op voor de runen).

Snorri Sturluson's Ynglinga saga (13e eeuw, onderdeel van Heimskringla, niet Eddisch) vertelt over koning Aun, een legendarische Zweedse koning die zonen aan Odin offerde om zijn leven te rekken. Ze vertelt ook over koning Dómaldi, die na drie jaar hongersnood werd geofferd, toen eerst ossen en daarna mensen zonder resultaat waren aangeboden (hoofdstuk 15). Snorri schreef ruim twee eeuwen na de kerstening over legendarische koningen. Verhalen over jarl Hákon, die voor de slag bij Hjörungavágr een zoon offerde, staan in de Jómsvíkinga saga en andere late bronnen.

En de bloedarend?

Dit is waarschijnlijk het bekendste "Vikingoffer" en het minst zekere. Er bestaat geen eigentijds verslag, en de verwijzingen komen eeuwen na de kerstening. Roberta Frank betoogde in 1984 dat de skaldenstrofe over Ívarr en koning Ælla alleen zegt dat Ívarr het lichaam van Ælla als aas aan de arend gaf. Een latere studie is het met Frank eens dat de arend in de strofe als handelende partij gelezen kan worden, maar stelt dat de zinsbouw dubbelzinnig is, waarschijnlijk met opzet, zodat een lezing met snijwerk niet kan worden uitgesloten. De Orkneyinga saga noemt het een offer aan Odin. De gruwelijke versie met ribben en longen staat pas in veel latere proza.

Wat is de veiligste conclusie?

Neil Price is van mening dat de Vikingreligie performatieve rituelen kende die mogelijk ook mensenoffers omvatten. Offeren kwam waarschijnlijk op bepaalde tijden en plaatsen voor, bij begrafenissen en op cultusplaatsen, en was geen alledaagse gebeurtenis. Het beeld verschilde bovendien over een lange periode in Noorwegen, Denemarken, Zweden en de Atlantische nederzettingen. Voor de goden die mogelijk de ontvangers waren, zie De Noordse goden: wie is wie in Asgaard en daarbuiten. Voor Thor, die Adam in het middelpunt van Uppsala plaatst, zie Thor in de mythe versus Thor in de films. Voor een ander populair beeld dat gecontroleerd moet worden, zie Vikingen droegen nooit gehoornde helmen (dus waar komt het idee vandaan?).

Waarop we steunen

Antieke bronnen

  • Adam van Bremen, Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum (geschreven 1073-76, met latere aanvullingen), boek IV, de hoofdstukken over Uppsala.
  • Thietmar van Merseburg, Chronicon I.17. Vertaling: David A. Warner, Ottonian Germany (Manchester University Press, 2001).
  • Ibn Fadlan, Risala (921-22). Vertaling: Paul Lunde en Caroline Stone, Ibn Fadlān (Penguin, 2012), een bloemlezing van verslagen van Arabische reizigers in het hoge noorden.

Moderne wetenschap

  • Neil Price, Children of Ash and Elm (Basic Books, 2020), een geschiedenis van de Vikingen.
  • Roberta Frank, "Vikingwreedheid en skaldenpoëzie: het ritueel van de bloedarend," English Historical Review 99 (1984), blz. 332-43.
  • James E. Montgomery, "Ibn Fadlān en de Rūsiyyah," Journal of Arabic and Islamic Studies 3 (2000), blz. 1-25.

Lees verder