
Türkçede sıradan bir günü bir Yunan efsanesi kullanmadan geçirmeye çalış. Öğlene kalmadan kaybedersin. Birisi senin mentorundur, bir proje Herkülvari bir çabadır, bir rakip senin nemesis'in çıkar ve akşama kadar bir vitrindeki bir şeyle Tantalos'un azabını çekersin. Bu sözcükleri öyle sık kullanıyoruz ki içlerindeki hikâyeleri işitmeyi çoktan bıraktık. İşte en iyilerinden on dördü, belirli bir sırayla değil, oraya önce gelen hikâyeyle birlikte.
- Panik. Çobanların ve vahşi yerlerin keçi bacaklı tanrısı Pan, öğleyin uyumayı severmiş ve uyandırıldığında çok kızarmış. Yunanlar, yalnız bir ülkede bir sürüyü veya bir orduyu aniden, mantıksızca saran, görünür bir sebebi olmayan korkuyu ona bağladı. Buna panikon deima, "Pan'ın korkusu" dediler. Bizim panik sözcüğümüz tam olarak bu: sebep gelmeden önce gelen korku.
- Eko. Ovidius'un versiyonunda peri Eko, tanrıça Hera'yla öyle uzun süre konuşmuştu ki Hera'nın kocası Zeus son ilişkisinden fark edilmeden kaçabildi. Ceza olarak Hera, Eko'nun bir konuşma başlatma yetisini elinden aldı. Sadece işittiği son sözcükleri tekrarlayabilirdi. Fiziksel olgu, kızın adını taşıyor.
- Narsisizm. Kendi yansımasına bir havuzda âşık olan genç adam Narkissos'tan gelir. Freud sözcüğü 1914'te ünlü bir denemede kullandı ve o zamandan beri psikoloji sözlüğünde yer alıyor. (Daha uzun bir hikâyesi var ve daha hüzünlü; onu başka bir makalede anlatıyoruz.)
- Hipnoz. Hipnos, Yunan uyku tanrısıdır ve Ölüm'ün, Thanatos'un, ikiz kardeşidir. Sözcük, on dokuzuncu yüzyılda, önce "nöro-hipnotizma" diyen İskoç bir cerrah, James Braid, tarafından türetildi.
- Kaos. Hesiodos'un Theogonia'sında var olan ilk şey Kaos'tur ve sözcük, bir dağınıklık değil, esneyen bir boşluk veya uçurum gibi bir şey anlamına gelir. Kaosun dağınıklık anlamına geldiği fikri, sonraki bir gelişme.
- Mentor. Odysseia'da Mentor, Odysseus'un Truva'ya yelken açtığında evinin başına bıraktığı yaşlı bir dosttur. Bilgelik tanrıçası Athena, onun şeklini ödünç alır, böylece Odysseus'un genç oğlu Telemahos'a gereken öğüdü verebilir. İlk mentor, kılık değiştirmiş bir tanrıçaydı. Fransız bir yazar, Fénelon, 1699'daki bir romanda sözcüğü popülerleştirdi; bu romanda Mentor, kahramanın kılavuzudur.
- Odise. Homeros'un şiiri, Odysseus'un Truva'dan eve dönmesinin aldığı on yıl hakkındadır. Türkçede "bir odise" ifadesi, en az on dokuzuncu yüzyıldan beri "uzun ve olaylarla dolu bir yolculuk" anlamına geliyor.
- Nemesis. Nemesis, özellikle gururu fazla büyümüş insanlara adil ceza dağıtan tanrıçaydı. Modern sözcük, kişisel bir düşman anlamına daralmış, ama orijinal anlamı, kaderin hesabı dengeleme biçimi olan rakip, hâlâ etrafında dolanıyor.
- Tantalos'un azabı. Tantalos, tanrılarla yemek yemeye davet edilmiş ve bu onuru kötüye kullanmış bir kraldı; sonunda yer altı dünyasında, meyve dolu bir ağacın altında, çenesine kadar suda durarak son buldu. Eğilip içmeye çalıştığında su çekilirdi; bir armuda uzandığında rüzgâr dalı erişiminden çekerdi. Görüp de alamadığımız bir şey yüzünden hâlâ "Tantalos'un azabını çektiğimizi" söyleriz.
- Siren. Odysseia'da Sirenler, şarkısıyla denizcileri kayalara çeken yaratıklardır. Odysseus, mürettebatının kulaklarını balmumuyla tıkar ve kendini direğe bağlatır, böylece şarkıyı işitip hayatta kalabilir. Acil durum araçlarındaki uyarı aygıtları bu adı, görmezden gelinmesi imkânsız olmaları gerektiği için ödünç alır.
- Titanik. Titanlar, Zeus'tan önce hükmeden dev kuşaktı. White Star Line, 1911'de bir gemiye Titanic adını verdiğinde, sözcük zaten muazzam anlamına geliyordu. Geminin hikâyesi, Yunanların tanıyacağı bir ironi katmanı ekledi: Titanlar da, kendilerinden daha küçük olması gereken bir şeye kaybetti.
- Herkülvari. On iki görevi (delinmez bir postu olan bir aslanı öldürmek, bir günde üç bin sığırlık bir ahırı temizlemek) neredeyse imkânsız bir görev standardını belirleyen Herakles'ten gelir.
- Müze. Mouseion, sanatların ve öğrenmenin dokuz tanrıçası Musaların "yeri"ydi. En ünlüsü, Mısır'daki İskenderiye'de, bir kütüphanesi olan bir araştırma enstitüsüydü.
- Aşil topuğu. Sonraki bir gelenege göre (Homeros'ta yok), kahramanın annesi onu yenilmez yapmak için Styx Nehri'ne batırırken topuğundan tutmuştu. Tuttuğu kısım kuru kaldı ve sonunda vurulduğu yer orasıydı. Şimdi bunu, başka türlü güçlü birindeki herhangi bir tek zayıflık için kullanıyoruz.
Bir kez başladın mı, fark etmeyi bırakamazsın. Volkan, demirci tanrı Hephaistos'un Roma karşılığı olan, ocağını Etna Dağı'nın altında çalıştırdığı söylenen Vulcanus'tan gelir. Sereal, tahıl Roma tanrıçası Ceres'in adını taşır. İris, Yunan gökkuşağı tanrıçasıdır, bu yüzden gözündeki renkli halka aynı adı taşır. Morfin, düşler tanrısı Morpheus'tan gelir. Bir labirent, Minotor'u tutan maze'dir. Atlas sözcüğü bile, bir harita kitabı için, Titan Atlas'tan gelir ve bu bağlantı kendi başına bir hikâyedir.
Dikkat çekici olan, Yunanların bu kadar çok hikâye uydurmuş olması değil, hikâyelerin kelime hazinesine dönüşmüş olması. Bir efsane, insanlar onu alıntıladıklarını bilmeyi bıraktığında gerçekten canlı olur. Yukarıdaki liste bunun kanıtı: milyonlarca insan bu sözcükleri her gün, iki bin beş yüz yıllık bir hikâyeyi yeniden anlattıklarını bilmeden söylüyor.


