
Hier is een quizvraag met een goed antwoord. Waar komt het woord “psychologie” vandaan? Van het Griekse psyche, dat ziel, adem en ook vlinder betekent. En het beroemdste personage dat ooit die naam droeg is een prinses in een Romeins verhaal, in het Latijn geschreven rond 170 na Christus door een auteur uit het huidige Algerije, midden in een komische roman over een man die in een ezel wordt veranderd. Het verhaal van Cupido en Psyche is het eerste wat de meeste mensen uit de antieke wereld zouden moeten lezen, en het wordt bijna nooit goed verteld.
Waar het vandaan komt
De auteur was Apuleius, geboren rond 124 na Christus in Madaurus, een Romeinse stad in Noord-Afrika, die studeerde in Carthago en Athene en zijn brood verdiende als advocaat, docent en een tijd lang als verdachte: hij werd berecht omdat hij magie zou hebben gebruikt om zijn vrouw te winnen. Zijn roman, de Metamorfosen, meestal De gouden ezel genoemd, is de enige Latijnse roman die volledig bewaard is gebleven. Zijn held, Lucius, is een nieuwsgierige jongeman die zich met hekserij bemoeit, zichzelf per ongeluk in een ezel verandert en een reeks wederwaardigheden beleeft. Midden in het boek, door rovers ontvoerd en in een grot vastgehouden, hoort hij een oude vrouw een bang meisje een verhaal vertellen om haar te kalmeren. Dat verhaal is Cupido en Psyche. Het beslaat enkele hoofdstukken en is veruit het beroemdste deel van het boek.
Apuleius heeft het vrijwel zeker niet uit het niets verzonnen. Volksverhalen van dit type komen over de hele wereld voor, en onderzoekers hebben zelfs een nummer voor de familie: Aarne-Thompson-type 425, “de zoektocht naar de verloren echtgenoot”. Maar Apuleius is de eerste die het in deze vorm opschreef, en hij gaf het een glans die het achttien eeuwen levend heeft gehouden.
Het meisje dat te mooi was
Een koning en koningin hebben drie dochters. De jongste, Psyche, is zo mooi dat mensen ophouden Venus te aanbidden en toestromen om naar haar te kijken. Tempels lopen leeg. Venus, de godin van de liefde, is woedend. Ze roept haar zoon Cupido, in het Latijn Amor en in het Grieks Eros genoemd, en beveelt hem het meisje verliefd te laten worden op de lelijkste, ellendigste man ter wereld.
Ondertussen is er een ironie. Psyche’s schoonheid is zo intimiderend dat niemand om haar hand vraagt. Haar twee oudere zussen trouwen met koningen. Zij zit thuis, bewonderd en alleen. Haar bezorgde vader raadpleegt het orakel van Apollo, en het antwoord is vreselijk: kleed haar voor een begrafenis en laat haar achter op een bergtop, waar ze zal worden uitgehuwelijkt aan een monster dat noch goden noch mensen kunnen weerstaan.
Ze doen het. Het gezin huilt alsof het een begrafenis is. En dan tilt de westenwind, Zephyrus, Psyche zachtjes van de rots, draagt haar naar een dal en zet haar neer op een bed van bloemen.
De onzichtbare echtgenoot
Ze wordt wakker voor een paleis van goud en marmer. Onzichtbare bedienden wassen haar, voeden haar en zingen voor haar. ’s Nachts, in het donker, komt een echtgenoot naar haar bed. Ze ziet hem nooit. Hij zegt dat hij van haar houdt en stelt één voorwaarde: ze mag nooit proberen naar hem te kijken.
Natuurlijk is de echtgenoot Cupido. Hij was gestuurd om haar met een pijl te verwonden en had zichzelf per ongeluk met zijn eigen pijl gekrast terwijl hij naar haar keek. Hij werd meteen verliefd, ging tegen zijn moeder in en liet het hele paleis inrichten.
De lamp en de druppel olie
Psyche is gelukkig, maar eenzaam. Ze smeekt haar man haar zussen op bezoek te laten komen. Hij is terughoudend, wetend wat er zal gebeuren, maar stemt toe. De zussen zijn jaloers op haar rijkdom en beginnen twijfel te zaaien: je hebt hem nooit gezien. Misschien is hij een slang. Misschien is hij van plan je op te eten. Neem een lamp en een mes en hak zijn hoofd af terwijl hij slaapt.
Die nacht neemt Psyche een olielamp en een scheermes. Ze heft de lamp op. Wat ze ziet is de mooiste god, slapend, met vleugels van sneeuwwitte veren. In haar verbazing laat ze een druppel hete olie op zijn schouder vallen. Hij wordt wakker, ziet haar met de lamp en zegt: liefde kan niet leven waar geen vertrouwen is. En hij vliegt weg.
De vier opdrachten
Psyche brengt de rest van het verhaal door met proberen hem terug te winnen. Ze gaat naar Venus en vraagt om hulp. Venus, woedend, geeft haar een reeks onmogelijke opdrachten.
- De zaden sorteren. Een enorme hoop tarwe, gerst, maanzaad, linzen en bonen, voor het vallen van de nacht te sorteren. Een rij mieren krijgt medelijden met haar en doet het.
- Gouden wol halen. Ze moet wol verzamelen van moorddadige schapen met een gouden vacht. Een rivierriet raadt haar aan te wachten tot de avond, wanneer de schapen rusten, en de wol te verzamelen die in de struiken is blijven hangen.
- Water uit de Styx halen. Het water valt van een hoge klif, bewaakt door draken. Jupiters adelaar neemt haar flesje en vult het voor haar.
- Naar de onderwereld afdalen. Ze moet Proserpina (Persephone) om een doosje schoonheid vragen. Een pratende toren vertelt haar hoe ze erheen en terug kan komen en geeft een laatste waarschuwing: open het doosje niet.
Ze gaat. Ze komt terug. En dan opent ze het doosje.
Het doosje
Er zit geen schoonheid in. Er zit een doodsachtige slaap in, en ze zakt in elkaar. Dit is het moment waarop lezers van het verhaal meestal aan Pandora denken, en de parallel is echt: een vrouw, een houder en een nieuwsgierigheid die onverstandig lijkt en ook heel menselijk. Maar hier loopt het anders af. Cupido, inmiddels genezen, vindt haar, veegt de slaap van haar gezicht, doet hem terug in het doosje en vraagt haar het doosje naar Venus te brengen. Dan vliegt hij naar Jupiter en bepleit hun zaak.
Jupiter roept een vergadering van de goden bijeen, verklaart het huwelijk geldig en geeft Psyche een beker ambrozijn, waardoor ze onsterfelijk wordt. Ze krijgen een dochter genaamd Voluptas, wat “Genot” betekent.
De ziel en de liefde
Het is moeilijk het verhaal te lezen zonder aan haar naam te denken. Psyche, de ziel, moet beproevingen doorstaan om met de Liefde verenigd te worden. Filosofen merkten het op, en velen hebben het verhaal gelezen als symbool van de reis van de ziel. In 1952 publiceerde psycholoog Erich Neumann Amor en Psyche, een Jungiaanse lezing van het verhaal als model voor de ontwikkeling van de vrouwelijke psyche. Dat is één lezing onder velen.
Anderen zien het als een van de vroegste voorbeelden van een plot dat steeds opnieuw is verteld: Belle en het Beest (in de versie die in 1740 door Gabrielle-Suzanne de Villeneuve werd gepubliceerd en in 1756 door Jeanne-Marie Leprince de Beaumont werd ingekort) stamt er duidelijk van af, evenals het Noorse sprookje Oost van de zon en west van de maan. In allemaal moet een vrouw die een belofte breekt haar weg terugvinden, met onmogelijke klusjes, naar een echtgenoot wiens ware gezicht ze niet had mogen zien.
Nawerking
Kunstenaars hielden van de scène. Antonio Canova’s Psyche gewekt door Cupido’s kus (1787 tot 1793) is een van de meest bewonderde beeldhouwwerken in het Louvre. François Gérard schilderde het paar in 1798. In 1819 schreef de dichter John Keats de “Ode aan Psyche”. In 1956 publiceerde C. S. Lewis, vooral bekend van de Narnia-boeken, Till We Have Faces (Tot wij gezichten hebben), een hervertelling vanuit het perspectief van Psyche’s jaloerse oudere zus, die hij als zijn beste boek beschouwde.
En ook de ruimte heeft een Psyche. In 1852 ontdekte een Italiaanse astronoom, Annibale de Gasparis, een planetoïde en noemde die 16 Psyche. Het blijkt dat hij ongewoon rijk is aan metaal, mogelijk de blootgelegde kern van een mislukte planeet. NASA lanceerde in oktober 2023 een missie ernaartoe, en het ruimtevaartuig zou in 2029 moeten aankomen. De prinses die te mooi was om bemind te worden, is nu de naam van een bestemming.
Wat je eruit kunt meenemen
Het verhaal blijft bestaan omdat het een eenvoudige moraal weigert. Psyche’s fout, kijken, is ook wat haar laat groeien. Cupido, de god van de liefde, is zo onvolwassen als elke tiener. Venus is een slechte schoonmoeder die ook, op een manier, een soort lerares is. En uiteindelijk verdient de mens haar plaats onder de goden door iets te doen wat niemand anders had gedaan: ze ging naar de onderwereld en kwam terug.
Als je ooit hebt geprobeerd van iemand te houden die je niet volledig begreep, herken je de lamp waarschijnlijk.


