
Als je Engels spreekt, heb je dit jaar de namen van Noordse goden ongeveer een miljard keer uitgesproken. Tuesday, Wednesday, Thursday en Friday zijn in het Engels allemaal vernoemd naar een god of godin van de oude Germaanse volken, en het verhaal van hoe ze daar kwamen is een verhaal over hoe talen van elkaar lenen als niemand kijkt.
De Romeinse week arriveert
De zevendaagse week is niet Germaans. Ze begon in het oude Nabije Oosten, bereikte Grieken en Romeinen via de astrologie en was in de eerste of tweede eeuw na Christus stevig gevestigd in de Romeinse wereld. Elke dag was vernoemd naar een van de zeven “dwaalsterren”, die ook goden waren: de Zon, de Maan, Mars, Mercurius, Jupiter, Venus en Saturnus. In het Latijn heetten de dagen dies Solis, dies Lunae, dies Martis enzovoort.
Toen de Germaanse volken van Noord-Europa in contact kwamen met het Romeinse rijk, namen ze de week mee. Maar ze leenden niet zomaar de Latijnse namen. Ze vertaalden ze. Elke Romeinse god werd gekoppeld aan de Germaanse god die het dichtste equivalent leek, en de dag kreeg die naam. Geleerden noemen deze praktijk interpretatio germanica, “de Germaanse interpretatie”. De Romeinse geschiedschrijver Tacitus had de gewoonte al opgemerkt, in zijn boek over Germanië rond 98 na Christus, toen hij zei dat de Germanen Hercules, Mercurius en Mars gelijkstelden aan hun eigen goden.
De koppelingen
- Tuesday. De Romeinse dies Martis, “dag van Mars”, werd de dag van Týr, die de Engelsen Tiw noemden. Týr was de god van oorlog en gerechtigheid. Hij is vooral bekend van een verhaal waarin de goden de monsterlijke wolf Fenrir wilden binden. De wolf stemde er alleen mee in vastgebonden te worden als een van hen als onderpand een hand in zijn bek stak. Týr deed het. Toen Fenrir merkte dat hij zich niet kon bevrijden, beet hij de hand af.
- Wednesday. De dies Mercurii werd de “dag van Woden”, Wōdnesdæg in het Oudengels. Woden is de Engelse vorm van Odin, de hoofdgod, die een oog gaf voor wijsheid en zich aan de wereldboom hing om de runen te leren. Mercurius, als god van boodschappen, reizigers en de doden, was een vrij goede match: Odin was een zwerver en een leider van zielen.
- Thursday. De dies Iovis, dag van Jupiter, werd in het Oudengels de “dag van Thunor”, in het Noors de dag van Thor. Beide waren dondergoden. Thors hamer is het Noordse antwoord op Jupiters bliksemschicht.
- Friday. De dies Veneris, dag van Venus, werd de dag van Frigg (Oudengels Frīg), Odins vrouw, een godin van het huwelijk en de vooruitziende blik. Sommige geleerden denken dat de oorspronkelijke godin Freya kan zijn, de Noordse godin van de liefde, en dat de twee namen dialectvarianten van dezelfde figuur kunnen zijn. Het bewijs beslist het niet.
Wat de andere talen deden
In Europa kun je beide systemen naast elkaar zien. Frans, Spaans en Italiaans behielden de Romeinse goden: in het Frans mardi (Mars), mercredi (Mercurius), jeudi (Jupiter) en vendredi (Venus). De Germaanse talen verwisselden ze. In het Zweeds heten de dagen tisdag (Tyr), onsdag (Odin), torsdag (Thor) en fredag (Frigg of Freya). Het Nederlands heeft dinsdag en woensdag, met “Woden” nog zichtbaar in de tweede, en ook donderdag en vrijdag gaan op Donar en Frigg terug. Het Duits is de uitzondering: Mittwoch betekent “midden van de week” en werd in de tiende eeuw ingevoerd, mogelijk om van een heidense naam af te komen.
De andere drie
Zaterdag is de uitzondering. Hij komt van Saturnus, de Romeinse god, en de naam van de eigen godheid van de Germaanse volken sloeg niet aan. Zondag en maandag zijn de dagen van de Zon en de Maan en laten zich in de Germaanse talen rechtstreeks vertalen.
Waarom het ertoe doet
Waarom zaterdag voor zondag komt
Er zit een raadsel in de Romeinse week dat de meeste mensen nooit opmerken. De zeven “planeten” werden door de ouden geordend naar de schijnbare snelheid waarmee ze over de hemel trokken, van langzaamst naar snelst: Saturnus, Jupiter, Mars, de Zon, Venus, Mercurius en de Maan. Toch volgen de dagen van de week die volgorde niet. Ze gaan Saturnus, Zon, Maan, Mars, Mercurius, Jupiter, Venus. Waarom?
Het antwoord, volgens de Romeinse schrijver Cassius Dio, zijn uren. De Romeinen wezen elk van de 24 uren van de dag aan een planeet toe, in bovenstaande volgorde, waarbij de cyclus zich herhaalde. Het eerste uur van een dag behoorde aan de planeet die de dag zijn naam gaf. Als het eerste uur van zaterdag aan Saturnus toebehoort, gaan de uren Saturnus, Jupiter, Mars, Zon, Venus, Mercurius, Maan, en dan weer Saturnus, enzovoort. Vierentwintig uur is drie volledige cycli plus drie uur. Het eerste uur van de volgende dag valt dus op de vierde planeet van de lijst na Saturnus: de Zon. Dan, drie stappen verder, de Maan. Enzovoort. Het resultaat is de volgorde die we vandaag gebruiken.
Hetzelfde idee in India en Japan
Het idee om dagen naar de zon, de maan en de planeten te noemen duikt ver van Rome op. In India heten de dagen van de week in het Hindi Ravivar (de Zon), Somvar (de Maan), Mangalvar (Mars), Budhvar (Mercurius), Guruvar (Jupiter), Shukravar (Venus) en Shanivar (Saturnus), dezelfde volgorde als in Europa. In Japan zijn de namen een mengeling van de Zon, de Maan en de vijf elementen, die ook overeenkomen met de zichtbare planeten: maandag is Getsuyōbi (maandag, dag van de maan), dinsdag Kayōbi (vuurdag, Mars), woensdag Suiyōbi (water, Mercurius), donderdag Mokuyōbi (hout, Jupiter), vrijdag Kin’yōbi (metaal, Venus) en zaterdag Doyōbi (aarde, Saturnus). De week bereikte Japan via de Chinese en boeddhistische astrologie, en de namen van de dagen behoren tot een gedeeld systeem. In elk geval zijn de dagen vernoemd naar dezelfde zeven lichten aan de hemel.
Het is een stille herinnering dat religieuze verandering taal niet wist. De Angelsaksen werden in de zevende eeuw tot het christendom bekeerd, en de kerk verzette zich tegen veel heidense gebruiken, maar de dagen van de week behielden hun oude namen. Een paar weken nadat een nieuw schooljaar begint, zegt op elk kantoor wel iemand minstens één keer “Thank Thor it’s Friday”. Niemand hoeft te weten waarom het werkt.


