
İngilizce konuşuyorsan bu yıl İskandinav tanrılarının adlarını yaklaşık bir milyar kez söyledin. Tuesday, Wednesday, Thursday ve Friday, İngilizcede hepsi eski Cermen halklarının bir tanrısının ya da tanrıçasının adını taşır ve oraya nasıl vardıklarının hikâyesi, kimse bakmazken dillerin birbirinden nasıl ödünç aldığının hikâyesidir.
Roma haftası geliyor
Yedi günlük hafta Cermen kökenli değil. Eski Yakın Doğu'da başladı, astroloji yoluyla Yunanlılara ve Romalılara ulaştı ve M.S. birinci ya da ikinci yüzyılda Roma dünyasında iyice yerleşmişti. Her gün, aynı zamanda tanrı olan yedi "gezgin yıldızdan" birinin adını taşırdı: Güneş, Ay, Mars, Merkür, Jüpiter, Venüs ve Satürn. Latincede günler dies Solis, dies Lunae, dies Martis ve böyle devam ederdi.
Kuzey Avrupa'daki Cermen halkları Roma İmparatorluğu ile temasa geçince haftayı da yanlarında götürdü. Ama Latince adları basitçe ödünç almadılar. Onları çevirdiler. Her Roma tanrısı, en yakın karşılık gibi görünen Cermen tanrısıyla eşleştirildi ve gün bu adı aldı. Bilginler bu uygulamaya interpretatio germanica, yani "Cermen yorumu" der. Romalı tarihçi Tacitus, M.S. 98 civarında Germania hakkındaki kitabında Cermenlerin Herkül'ü, Merkür'ü ve Mars'ı kendi tanrılarıyla özdeşleştirdiğini söyleyerek bu alışkanlığı zaten fark etmişti.
Eşleşmeler
- Tuesday. Roma'nın dies Martis'i, yani "Mars'ın günü", İngilizlerin Tiw olarak bildiği Týr'ın günü oldu. Týr savaş ve adalet tanrısıydı. En çok, tanrıların canavar kurt Fenrir'i bağlamak istediği hikâyeyle bilinir. Kurt ancak içlerinden biri güvence olarak elini ağzına sokarsa bağlanmayı kabul etti. Týr bunu yaptı. Fenrir kurtulamayacağını anlayınca eli ısırıp kopardı.
- Wednesday. Dies Mercurii, Eski İngilizcede Wōdnesdæg, yani "Woden'in günü" oldu. Woden, bilgelik için bir gözünü veren ve runleri öğrenmek için kendini dünya ağacına asan baş tanrı Odin'in İngilizce biçimidir. Merkür, mesajların, yolcuların ve ölülerin tanrısı olarak oldukça iyi bir eşleşmeydi: Odin bir gezgin ve ruh rehberiydi.
- Thursday. Dies Iovis, yani Jüpiter'in günü, Eski İngilizcede "Thunor'un günü", İskandinavcada Thor'un günü oldu. İkisi de gök gürültüsü tanrılarıydı. Thor'un çekici, Jüpiter'in yıldırımına İskandinav cevabıdır.
- Friday. Dies Veneris, yani Venüs'ün günü, Odin'in eşi, evlilik ve ileriyi görme tanrıçası Frigg'in (Eski İngilizce Frīg) günü oldu. Bazı bilginler asıl tanrıçanın İskandinav aşk tanrıçası Freyja olabileceğini ve iki adın aynı figürün lehçe varyantları olabileceğini düşünür. Kanıtlar bunu çözmez.
Diğer diller ne yaptı
Avrupa'da iki sistemi yan yana görebilirsin. Fransızca, İspanyolca ve İtalyanca Roma tanrılarını korudu: Fransızcada mardi (Mars), mercredi (Merkür), jeudi (Jove) ve vendredi (Venüs). Cermen dilleri onları değiştirdi. İsveççede günler tisdag (Tyr), onsdag (Odin), torsdag (Thor) ve fredag (Frigg ya da Freyja). Hollandacada dinsdag ve woensdag var; ikincisinde "Woden" hâlâ görünüyor. Almanca bir istisnadır: Mittwoch "haftanın ortası" demektir ve onuncu yüzyılda, muhtemelen pagan bir adı ortadan kaldırmak için getirilmiştir. Türkçedeki gün adları ise bambaşka kökenlerden, çoğunlukla Farsça ve Arapçadan gelir.
Diğer üçü
Cumartesi istisnadır. Roma tanrısı Satürn'den gelir ve Cermen halklarının kendi tanrısının adı tutmadı. Pazar ve pazartesi Güneş'in ve Ay'ın günleridir ve Cermen dillerinde doğrudan çevrilirler.
Neden önemli
Cumartesi neden pazardan önce gelir
Roma haftasında çoğu insanın hiç fark etmediği bir bilmece var. Yedi "gezegen", eskiler tarafından gökyüzünü geçerken görünen hızlarına göre, en yavaştan en hızlıya sıralanırdı: Satürn, Jüpiter, Mars, Güneş, Venüs, Merkür ve Ay. Yine de haftanın günleri bu sırayı izlemez. Satürn, Güneş, Ay, Mars, Merkür, Jüpiter, Venüs diye gider. Neden?
Cevap, Romalı yazar Cassius Dio'ya göre saatlerdir. Romalılar günün 24 saatinin her birini yukarıdaki sırayla, döngüyü tekrarlayarak bir gezegene atardı. Bir günün ilk saati, güne adını veren gezegene aitti. Cumartesinin ilk saati Satürn'e aitse saatler Satürn, Jüpiter, Mars, Güneş, Venüs, Merkür, Ay diye gider, sonra yine Satürn ve böyle devam eder. Yirmi dört saat, üç tam döngü artı üç saattir. Yani ertesi günün ilk saati, listede Satürn'den sonraki dördüncü gezegene düşer: Güneş. Sonra üç adım ileride Ay. Ve böyle devam eder. Sonuç, bugün kullandığımız sıradır.
Hindistan'da ve Japonya'da aynı fikir
Günleri güneşe, aya ve gezegenlere göre adlandırma fikri Roma'dan uzakta da görülür. Hindistan'da Hintçe haftanın günleri Ravivar (Güneş), Somvar (Ay), Mangalvar (Mars), Budhvar (Merkür), Guruvar (Jüpiter), Shukravar (Venüs) ve Shanivar (Satürn), Avrupa'dakiyle aynı sıra. Japonya'da adlar Güneş, Ay ve görünen gezegenlere de karşılık gelen beş unsurun bir karışımıdır: pazartesi Getsuyōbi (ay günü), salı Kayōbi (ateş günü, Mars), çarşamba Suiyōbi (su, Merkür), perşembe Mokuyōbi (ağaç, Jüpiter), cuma Kin’yōbi (metal, Venüs) ve cumartesi Doyōbi (toprak, Satürn). Hafta Japonya'ya Çin ve Budist astrolojisi yoluyla ulaştı ve gün adları ortak bir sisteme aittir. Her durumda günler gökyüzündeki aynı yedi ışığın adını taşır.
Bu, dinî değişimin dili silmediğini sessizce hatırlatır. Anglosaksonlar yedinci yüzyılda Hıristiyanlığa geçti ve Kilise birçok pagan âdete karşı çıktı, ama haftanın günleri eski adlarını korudu. Yeni bir dönem başladıktan birkaç hafta sonra her ofiste biri en az bir kez "Thank Thor it's Friday" der. Neden işe yaradığını kimsenin bilmesi gerekmez.


