
Kijk naar een kalender en je kijkt naar een van de succesvolste stukjes Romeinse propaganda die ooit zijn gemaakt. Twee van de maanden zijn naar mannen genoemd, twee naar goden en verschillende naar feesten, en het hele systeem is nog steeds in gebruik, tweeduizend jaar later, op plekken die nooit onder Romeins gezag hebben gestaan. Het was ook, lange tijd, een chaos.
Het jaar van tien maanden
Volgens de Romeinse overlevering had de eerste kalender, toegeschreven aan Romulus, tien maanden en begon in maart, de maand van Mars, de god van de oorlog. Het liep 304 dagen, van maart tot december, en daarna kwam een periode in de winter die niet werd meegerekend. Daarom zijn de laatste vier maanden van ons jaar genoemd naar getallen: september (van septem, zeven), oktober (octo, acht), november (novem, negen) en december (decem, tien). De getallen klopten toen het jaar in maart begon. Nu niet meer.
De volgende koning, Numa Pompilius, zou januari en februari hebben toegevoegd om de winter te dekken. Zelfs toen kwam het jaar niet overeen met de seizoenen, en priesters moesten af en toe een extra maand toevoegen, wat hun aanzienlijke politieke macht gaf: ze konden het jaar van een ambtenaar die ze graag hadden verlengen en dat van een ander verkorten. Tegen de tijd van Julius Caesar was de kalender zo uit koers dat de seizoenen maanden verschoven waren. In 46 v.Chr. hervormde hij hem met advies van een Alexandrijnse astronoom en gaf ons het jaar van 365 dagen met een schrikkeldag elke vier jaar. Het jaar 46 v.Chr. had 445 dagen en is bekend als "het jaar van de verwarring."
Wie is wie
- Januari is genoemd naar Janus, de god van deuren, poorten en beginnen, die twee gezichten had, één dat vooruitkeek en één dat achteruitkeek. De Romeinen baden tot hem voor elke nieuwe onderneming. Zijn tempel op het Forum had deuren die werden geopend in oorlogstijd en gesloten in vredestijd.
- Februari komt van februa, een Latijns woord voor reiniging. Het feest van Februa werd halverwege de maand gehouden en was een tijd van zuivering voor het nieuwe jaar, dat in de oude kalender op het punt stond te beginnen.
- Maart is de maand van Mars, de god van de oorlog, maar ook een landbouwgod. Het was het begin van het militaire veldtochtseizoen, en het begin van het oude jaar.
- April heeft geen zekere oorsprong. De Romeinen verbonden hem misschien met aperire, "openen," zoals de knoppen in de lente opengaan. Een andere theorie verbindt hem met Aphrodite via een Etruskische vorm van haar naam. De oude schrijvers zelf waren het er niet over eens.
- Mei komt waarschijnlijk van Maia, een godin van groei, al gaven de Romeinen ook andere verklaringen, zoals maiores, "ouderen."
- Juni eert Juno, de koningin der goden en beschermster van vrouwen en het huwelijk. Juni is nog steeds populair voor huwelijken.
- Juli heette oorspronkelijk Quintilis, "de vijfde maand." Nadat Julius Caesar in 44 v.Chr. werd vermoord, hernoemde de Senaat hem tot Julius, ter ere van hem.
- Augustus was Sextilis, "de zesde maand." In 8 v.Chr. hernoemde de Senaat hem naar Augustus, de eerste keizer, die in die maand enkele van zijn grootste overwinningen had behaald.
Een verhaal dat vaak wordt verteld, zegt dat Augustus een dag van februari afpakte om augustus net zo lang te maken als juli. Historici denken nu dat het een latere verzinsel is. Augustus had altijd eenendertig dagen.
Ook de dagen
De dagen van de week zijn ook Romeins, doorgegeven via de talen van Europa. In het Frans is lundi de dag van de maan, mardi die van Mars, mercredi die van Mercurius, jeudi die van Jupiter, vendredi die van Venus. De Spaanse en Italiaanse vormen zijn vergelijkbaar. Zaterdag overleeft in het Engels als de dag van Saturnus, en zondag als de dag van de zon.
Rome aan de keukenmuur
Waarom een kalender een kalender heet
De Romeinen telden de dagen van de maand op een ongewone manier, en de woorden zijn bewaard gebleven. De eerste dag van elke maand was de Kalendae, van een werkwoord dat "uitroepen" betekent, omdat een priester de komst van de nieuwe maan aankondigde. Het was ook de dag waarop schulden vervielen, en dus was het boek waarin een geldschieter zijn leningen bijhield een calendarium. Dat is de oorsprong van ons woord "kalender." Het midden van de maand, op de 13e of 15e, was de Ides, en de negende dag daarvoor was de Nonae. Dagen werden terugwaarts geteld vanaf deze drie vaste punten, zodat een Romein zou zeggen "de derde dag voor de Kalendae van maart." De Idus van maart, 15 maart, was de datum waarop Julius Caesar in 44 v.Chr. werd vermoord.
De elf dagen die verdwenen
Caesars kalender was bijna perfect, maar niet helemaal. Hij voegde iets meer dan elf minuten per jaar toe aan het echte zonnejaar, en tegen de zestiende eeuw was de fout opgelopen tot tien dagen. Paus Gregorius XIII hervormde hem, en in 1582 volgde op donderdag 4 oktober meteen vrijdag 15 oktober. Katholieke landen voerden de verandering onmiddellijk door. Protestantse landen waren trager. Groot-Brittannië en zijn koloniën, inclusief die in Amerika, namen de nieuwe kalender pas in 1752 over, toen het verschil elf dagen was: op 2 september volgde meteen 14 september. Een populair verhaal vertelt over woedende menigten die "Geef ons onze elf dagen terug!" scandeerden, maar historici twijfelen of dat ooit gebeurd is. Wat zeker gebeurde, is dat mensen klaagden over huur. En de verjaardag van George Washington, oorspronkelijk 11 februari, werd 22 februari.
Er schuilt iets bevredigends in het idee dat je, wanneer je een datum schrijft, Latijn spreekt. Je eert een tweegezichtige god van deuren, een god van de oorlog, een koningin van de hemel en twee mannen die heel goed waren in public relations. De Romeinen bouwden wegen en aquaducten, maar ze gaven ons ook een manier om de dagen te tellen. Iedereen gebruikt het. Bijna niemand weet het.


