
Bir takvime bak, ve şimdiye kadar üretilmiş en başarılı Roma propaganda parçalarından birine bakıyorsun. Aylarından ikisi erkeklerin, ikisi tanrıların ve birkaçı bayramların adını taşıyor, ve bütün sistem iki bin yıl sonra hiç Roma yönetimi altında olmamış yerlerde bile kullanılıyor. Uzun süre de bir karmaşaydı.
On aylık yıl
Roma geleneğine göre, Romulus'a atfedilen ilk takvim on aya sahipti ve savaş tanrısı Mars'ın ayı olan Mart'ta başlıyordu. Mart'tan Aralık'a 304 gün sürüyordu, ve sonra sayılmayan bir kış dönemi geliyordu. Bu yüzden yılımızın son dört ayı sayılardan adını alıyor: Eylül (septem'den, yedi), Ekim (octo, sekiz), Kasım (novem, dokuz) ve Aralık (decem, on). Yıl Mart'ta başladığında bu sayılar mantıklıydı. Şimdi değil.
Bir sonraki kral Numa Pompilius'un, kışı kapsamak için Ocak ve Şubat'ı eklediği söylenir. O zaman bile yıl mevsimlerle uyuşmuyordu, ve rahipler zaman zaman fazladan bir ay eklemek zorunda kalıyordu, bu da onlara ciddi bir siyasi güç veriyordu: beğendikleri bir memurun yılını uzatabilir, beğenmediklerinin yılını kısaltabilirlerdi. Julius Caesar zamanına gelindiğinde, takvim mevsimlerle aylar kadar uyumsuz hale gelmişti. MÖ 46'da, bir İskenderiyeli gökbilimcinin tavsiyesiyle onu reforme etti ve bize dört yılda bir artık günü olan 365 günlük yılı verdi. MÖ 46 yılı 445 gün sürdü ve "karışıklık yılı" olarak bilinir.
Kim kimdir
- Ocak, biri öne biri geriye bakan iki yüzü olan, kapılar, geçitler ve başlangıçların tanrısı Janus'un adını taşır. Romalılar her yeni girişimden önce ona dua ederdi. Forum'daki tapınağının kapıları savaşta açılır, barışta kapanırdı.
- Şubat, arınma için Latince bir kelime olan februa'dan gelir. Februa bayramı ayın ortasında tutulurdu ve eski takvimde başlamak üzere olan yeni yıl öncesi bir temizlenme zamanıydı.
- Mart, savaş tanrısı ama aynı zamanda tarımsal bir tanrı olan Mars'ın ayıdır. Askeri sefer sezonunun başlangıcı, ve eski yılın başlangıcıydı.
- Nisan'ın kesin bir kökeni yok. Romalılar onu, ilkbaharın tomurcukları açtığı gibi "açmak" demek olan aperire'yle ilişkilendirmiş olabilir. Başka bir kuram, onu Etrüsk bir biçim üzerinden Aphrodite'ye bağlar. Antik yazarların kendileri de bu konuda anlaşmazdı.
- Mayıs, muhtemelen büyüme tanrıçası Maia'dan gelir, ama Romalılar "yaşlılar" demek olan maiores gibi başka açıklamalar da sunardı.
- Haziran, tanrıların kraliçesi ve kadınların ve evliliğin koruyucusu Juno'yu onurlandırır. Haziran hâlâ düğünler için popüler.
- Temmuz, aslında "beşinci ay" demek olan Quintilis olarak adlandırılırdı. Julius Caesar MÖ 44'te öldürüldükten sonra, Senato ayı onun onuruna Julius olarak yeniden adlandırdı.
- Ağustos, "altıncı ay" demek olan Sextilis'ti. MÖ 8'de Senato, o ayda en büyük zaferlerinden bazılarını kazanmış olan ilk imparator Augustus için onu yeniden adlandırdı.
Sık anlatılan bir hikâye, Augustus'un Ağustos'u Temmuz kadar uzun yapmak için Şubat'tan bir gün aldığını söyler. Tarihçiler artık bunun sonradan icat edilmiş bir şey olduğunu düşünüyor. Ağustos hep otuz bir gün çekti.
Günler de öyle
Haftanın günleri de Roma kökenli, Avrupa dillerinden geçerek gelmiş. Fransızcada lundi Ay'ın günü, mardi Mars'ınki, mercredi Merkür'ünki, jeudi Jüpiter'inki, vendredi Venüs'ünki. İspanyolca ve İtalyanca biçimleri benzer. Cumartesi İngilizcede Satürn'ün günü olarak, Pazar da güneşin günü olarak hayatta kalıyor.
Mutfak duvarındaki Roma
Takvime neden takvim dendiği
Romalılar ayın günlerini alışılmadık bir şekilde sayardı, ve kelimeler hâlâ hayatta. Her ayın ilk günü, "seslenmek" demek olan bir fiilden gelen Kalends'ti, çünkü bir rahip yeni ayın gelişini duyururdu. Aynı zamanda borçların vadesinin dolduğu gündü, ve bu yüzden bir tefecinin kredilerini kaydettiği hesap defteri bir calendarium'du. "Takvim" (calendar) kelimemizin kökeni bu. Ayın ortası, 13'ünde veya 15'inde, Ides'ti, ve ondan önceki dokuzuncu gün Nones'tu. Günler bu üç sabit noktadan geriye doğru sayılırdı, bu yüzden bir Romalı "Mart Kalends'inden önceki üçüncü gün" derdi. Mart Ides'i, 15 Mart, Julius Caesar'ın MÖ 44'te öldürüldüğü tarihtir.
Kaybolan on bir gün
Caesar'ın takvimi neredeyse mükemmeldi, ama tam değildi. Gerçek güneş yılına her yıl on bir dakikadan biraz fazla ekliyordu, ve on altıncı yüzyıla gelindiğinde hata on gün birikmişti. Papa XIII. Gregorius onu reforme etti, ve 1582'de, Perşembe 4 Ekim'in ertesi günü Cuma 15 Ekim oldu. Katolik ülkeler geçişi anında yaptı. Protestan ülkeler daha ağır davrandı. Britanya ve Amerika'dakiler dahil kolonileri, yeni takvimi 1752'ye kadar kabul etmedi, o zamana kadar fark on bir güne çıkmıştı: 2 Eylül'ü 14 Eylül takip etti. Popüler bir hikâye, kızgın kalabalıkların "On bir günümüzü geri verin!" diye bağırdığını anlatır, ama tarihçiler bunun gerçekten olduğundan şüpheli. Kesin olarak olan şey, insanların kira konusunda söylenmesiydi. Ve George Washington'ın doğum günü, aslen 11 Şubat'tı, 22 Şubat oldu.
Bir tarih yazdığında Latince konuşuyor olman fikrinde tatmin edici bir şey var. İki yüzlü bir kapı tanrısını, bir savaş tanrısını, göğün kraliçesini ve halkla ilişkilerde çok iyi olan iki adamı onurlandırıyorsun. Romalılar yollar ve su kemerleri inşa etti, ama bize günleri saymanın bir yolunu da verdiler. Herkes onu kullanıyor. Neredeyse hiç kimse bunu bilmiyor.


