Slavisch · 5 min leestijd

Rusalka: de watergeest die geen zeemeermin is

In de Slavische folklore stijgt eens per jaar een geest van verdronken meisjes op uit rivieren. Ze is veel complexer dan een sprookje.

Terug naar Verhalen
Een bleke watergeest met lang, groenachtig haar die oprijst uit een door de maan verlicht bosmeer tussen waterlelies.

Een rusalka is een vrouwelijke watergeest uit de Oost- en Zuid-Slavische folklore. In Russische en Oekraïense dorpen is ze meestal de ziel van een jonge vrouw die een gewelddadige dood stierf, meestal door verdrinking, en geen rust kan vinden. Ze is geen zeemeermin: haar verhaal begint met een menselijke dood.

Aan het begin van Antonín Dvořáks opera Rusalka, die in 1901 in Praag in première ging, zit een jonge waternimf op een door de maan verlicht meer en zingt een aria tot de maan: "Lied aan de maan," een van de meest geliefde melodieën uit de opera. Ze is verliefd op een menselijke prins die in haar meer komt zwemmen, en ze smeekt de maan hem te vertellen dat ze wacht. Om mens te worden, moet ze haar stem en haar plek in het water opgeven. De opera eindigt slecht, zoals dat soort verhalen vaak doet. Als je denkt dit al eerder gehoord te hebben, heb je gelijk. Het verhaal heeft veel gemeen met Hans Christian Andersens De Kleine Zeemeermin uit 1837. Maar het wezen in het middelpunt, de rusalka, komt uit een heel andere traditie.

De folklore

In de folklore van de Oost- en Zuid-Slaven is een rusalka een vrouwelijke geest die met water wordt geassocieerd en, in sommige streken, met velden en bossen. De meest gangbare verklaring voor wat ze is, in Russische en Oekraïense dorpen, is dat ze de ziel is van een jonge vrouw die gewelddadig is gestorven, vooral door verdrinking. Ze kan een meisje zijn geweest dat zelfmoord pleegde na door haar geliefde te zijn verraden. Ze kan vermoord zijn. Ze kan een kind zijn geweest dat stierf voordat het gedoopt werd. Omdat ze geen gepast graf kreeg en haar leven niet uitleefde, kan haar geest geen rust vinden.

Dat is een heel andere oorsprong dan die van de zeemeermin, die meestal vanaf het begin een wezen van de zee is. De rusalka was een mens. Haar verhaal begint met een dood.

Bleek, met groen haar

In de verhalen verschijnt ze als een bleke, mooie jonge vrouw met lang, los haar, vaak groen of nat, die op rivieroevers zit en het kamt. Ze zingt naar reizigers, en iedereen die haar stem volgt, kan het water in getrokken, doodgekieteld of verdronken worden. Sommige beschrijvingen geven haar een visstaart, maar dit lijkt een latere invloed van West-Europese zeemeerminnen te zijn. Eerdere verslagen, uit Rusland en Oekraïne, beschrijven haar als een gewoon uitziende vrouw met ongewoon haar.

Niet elk verhaal is dreigend. In verschillende verhalen is ze een meer beklagenswaardige figuur, een eenzame geest die verlangt naar het leven dat ze verloor. In sommige Oekraïense verhalen wordt ze een mavka genoemd, een vergelijkbare bosfiguur. De Oekraïense dichteres Lesja Oekrainka schreef in 1911 een beroemd toneelstuk, Het Boslied, waarin een mavka verliefd wordt op een menselijke jongen.

De rusalkaweek

Een van de interessantste gebruiken was verbonden met de kalender. In de week na het christelijke feest van de Drie-eenheid (de zevende zondag na Pasen, in het late voorjaar of de vroege zomer) hielden mensen een feest, genaamd Roesalia of Roesalnaja Nedelja, "de Rusalkaweek." Volgens het geloof kwamen in deze dagen de rusalki uit het water, liepen door de velden, schommelden aan de takken van berken en zongen. Ze konden iedereen die ze tegenkwamen schade toebrengen: mensen die 's nachts alleen buiten waren, vooral jonge mannen, liepen het risico doodgekieteld of doodgedanst te worden.

Dorpelingen namen voorzorgsmaatregelen. Ze zwommen die week niet in rivieren. Ze droegen alsem bij zich, een bitter kruid dat geesten zou afweren. Sommige vrouwen droegen het in hun ceintuur. Een reiziger die een rusalka tegenkwam, kon zich volgens sommige verslagen redden door haar raadsel juist te beantwoorden: ze vroeg "Alsem of peterselie?" en het juiste antwoord was "Alsem." Zei je "peterselie," dan kietelde ze je dood. Op de laatste dag van het feest voerden mensen een ritueel uit om de rusalki terug naar het water te sturen, met liederen en het verbranden of verdrinken van een pop.

Folkloristen verbinden de Rusalkaweek met oudere lente- en vruchtbaarheidsriten, inclusief offers voor de doden. Het woord rusalka zelf komt mogelijk van het Latijnse rosalia, een Romeins rozenfeest waarbij graven werden versierd, dat zich naar de Balkan verspreidde en door de Slaven werd heruitgelegd. Dat is een plausibele theorie, maar niet zeker.

Van volksgeest naar toneel

De rusalka was een favoriet onderwerp van negentiende-eeuwse schrijvers. Alexander Poesjkin begon aan een versdrama over een molenaarsdochter die zichzelf verdrinkt na door een prins te zijn verlaten en een rusalka wordt die wraak op hem neemt. Hij maakte het nooit af, maar de componist Alexander Dargomyzjski baseerde er in 1856 een opera op, die in Rusland een groot succes werd. Dvořáks Rusalka is een romantischere, Tsjechische versie, waarin de waternimf geen wraakzuchtige geest is maar een jonge vrouw die mens wil worden.

Waarom ze blijft bestaan

De rusalka zit op de grens tussen verschillende dingen: water en land, de levenden en de doden, onschuld en gevaar. Ze is een manier voor gemeenschappen om over oncomfortabele realiteiten te praten, zoals de dood van jonge vrouwen, verraad en het gevaar van rivieren. Ze is ook een figuur van medeleven. De les van het volksverhaal is niet altijd "wees bang." In veel versies is het "herinner haar."

Het is een lange weg van de heldere, vrolijke zeemeermin uit moderne tekenfilms. Maar er is een familiegelijkenis. Beide horen bij een heel oud soort verhaal, over een meisje aan de rand van het water dat iets wil wat ze niet kan krijgen.

Snelle antwoorden

  • Komt de Roesalka ook buiten Rusland en Oekraïne voor? De Poolse vorm is rusałka. Verwante wezens verschillen per regio. De Tsjechische en Slowaakse vodník en de Poolse wodnik zijn mannelijke watergeesten, tegenhangers van de Russische vodyanoy. De Poolse utopce zijn zielen van mensen die verdronken zijn.

  • Is de opera van Dvořák rechtstreeks op Slavische folklore gebaseerd? Niet voornamelijk. Librettist Jaroslav Kvapil putte uit Andersen, Fouqués Undine en Hauptmanns The Sunken Bell. Zijn donkerdere toon klinkt door in het werk van de Tsjechische folklorist Karel Jaromír Erben. Bronnen wegen deze invloeden verschillend.

  • Is "de ziel van een verdronken meisje" het enige volksgeloof? Nee. Linda Ivanits schrijft dat boeren zich de Roesalka vaak voorstelden als de vrouw of bijvrouw van de vodyanoy. In Noord-Rusland ging het beeld van de Roesalka vaak op in dat van de vodianikha. Sommige folkloristen veronderstellen een oorsprong in het Slavische heidendom, waar zij mogelijk welwillend was.

Lees verder