
Rusalka, Doğu ve Güney Slav folklorunun dişi bir su ruhudur. Rus ve Ukrayna köylerinde çoğunlukla, genellikle boğularak şiddetli biçimde ölmüş ve huzur bulamayan genç bir kadının ruhu olduğu söylenir. Deniz kızı değildir: hikâyesi bir insan ölümüyle başlar.
Antonín Dvořák'ın 1901'de Prag'da prömiyeri yapılan Rusalka operasının başında, genç bir su perisi ay ışığıyla aydınlanan bir gölde oturur ve aya bir arya söyler: operadaki en sevilen melodilerden biri olan "Aya Şarkı." Gölünde yüzmeye gelen insan bir prense aşıktır, ve ona onu beklediğini söylemesi için aya yalvarır. İnsan olmak için sesinden ve sudaki yerinden vazgeçmesi gerekir. Opera, bu tür hikâyelerin yaptığı gibi kötü biter. Bunu daha önce işittiğini düşünüyorsan, haklısın. Hikâyenin Hans Christian Andersen'in 1837'den Küçük Deniz Kızı'yla çok ortak noktası var. Ama merkezindeki yaratık, rusalka, çok farklı bir gelenekten geliyor.
Folklor
Doğu ve Güney Slavların folklorunda rusalka, suyla ve bazı bölgelerde tarlalarla ve ormanlarla ilişkilendirilen dişi bir ruhtur. Rus ve Ukrayna köylerinde onun kim olduğuna dair en yaygın anlatı, özellikle boğularak şiddetli bir şekilde ölmüş genç bir kadının ruhu olduğudur. Sevgilisi tarafından ihanete uğradıktan sonra kendini öldürmüş bir kız olabilir. Öldürülmüş olabilir. Vaftiz edilmeden önce ölmüş bir çocuk olabilir. Düzgün bir gömülme almadığı ve hayatını yaşamadığı için, ruhu dinlenemez.
Bu, her zaman baştan itibaren bir deniz yaratığı olan deniz kızından çok farklı bir köken. Rusalka bir insandı. Hikâyesi bir ölümle başlar.
Solgun, yeşil saçlı
Anlatılarda, uzun, gevşek, genellikle yeşil veya ıslak saçlı, solgun, güzel genç bir kadın olarak görünür, nehir kenarlarında oturup saçını tarar. Yolculara şarkı söyler, ve onun sesini takip eden herkes suya çekilebilir, ölümüne gıdıklanabilir veya boğulabilir. Bazı tasvirler ona bir balık kuyruğu verir, ama bu, batı Avrupalı deniz kızlarından gelen daha sonraki bir etki gibi görünüyor. Rusya ve Ukrayna'daki daha eski anlatılarda, sıradan görünüşlü ama olağandışı saçlı bir kadındır.
Her hikâye tehditkâr değil. Birçok anlatıda, kaybettiği hayatın özlemini çeken daha acınası bir figürdür. Bazı Ukrayna hikâyelerinde, ormandan gelen benzer bir figür olan mavka denir. Ukraynalı şair Lesya Ukrainka, bir mavkanın insan bir çocuğa aşık olduğu ünlü bir oyun, Orman Şarkısı'nı 1911'de yazdı.
Rusalka haftası
En ilginç geleneklerden biri takvimle bağlantılıydı. Hristiyan Teslis bayramından sonraki hafta (Paskalya'dan yedi Pazar sonra, geç ilkbahar veya yaz başında), insanlar Rusalia veya Rusalnaya Nedelya, "Rusalka Haftası" denen bir bayram tutardı. İnanışa göre, bu günlerde rusalkalar sudan çıkar, tarlalarda yürür, huş ağaçlarının dallarından sallanır ve şarkı söylerdi. Karşılaştıkları herkese zarar verebilirlerdi: geceleyin yalnız dışarıda olanlar, özellikle genç erkekler, gıdıklanarak veya dans ettirilerek öldürülme riski taşıyordu.
Köylüler önlem alırdı. O hafta nehirlerde yüzmezlerdi. Ruhları kovduğuna inanılan acı bir ot olan pelini taşırlardı. Bazı kadınlar onu kemerlerinde takardı. Bazı anlatılara göre bir rusalkayla karşılaşan bir yolcu, bilmecesini doğru cevaplayarak kendini kurtarabilirdi: "Pelin mi, maydanoz mu?" diye sorardı, ve doğru cevap "Pelin" idi. "Maydanoz" demek, ölümüne gıdıklanmak demekti. Bayramın son gününde, insanlar şarkılarla ve bir heykeli yakarak veya boğarak rusalkaları suya geri gönderme ritüeli yapardı.
Folklorcular Rusalka Haftası'nı, ölüler için adaklar dahil daha eski ilkbahar ve bereket ritüelleriyle ilişkilendirir. Rusalka kelimesinin kendisi, mezarların süslendiği bir Roma gül bayramı olan Latince rosalia'dan gelmiş olabilir, bu bayram Balkanlara yayıldı ve Slavlar tarafından yeniden yorumlandı. Mantıklı ama kesin olmayan bir kuram bu.
Halk ruhundan sahneye
Rusalka, on dokuzuncu yüzyıl yazarlarının favorisiydi. Aleksandr Puşkin, bir prens tarafından terk edildikten sonra kendini boğup bir rusalka olan ve ondan intikam alan bir değirmenci kızı üzerine bir dizeli oyun yazmaya başladı. Hiç bitirmedi, ama besteci Aleksandr Dargomızhski bunu 1856'da Rusya'da büyük başarı kazanan bir operanın temeline dönüştürdü. Dvořák'ın Rusalka'sı, su perisinin öç alan bir hayalet değil insan olmak isteyen genç bir kadın olduğu daha romantik, Çek bir versiyondur.
Neden hâlâ yaşıyor
Rusalka birkaç şeyin sınırında oturuyor: su ve kara, canlılar ve ölüler, saflık ve tehlike. Toplulukların, genç kadınların ölümleri, ihanet ve nehirlerin tehlikesi gibi rahatsız edici gerçekleri konuşmasının bir yolu. Aynı zamanda bir sempati figürü. Halk hikâyesinin dersi her zaman "korkmalısın" değil. Birçok anlatımda, "onu hatırla."
Modern çizgi filmlerin parlak, mutlu deniz kızından uzak bir şey. Ama aile benzerliği var. İkisi de, suyun kenarındaki bir kızın, sahip olamadığı bir şeyi istemesi üzerine, çok eski bir türde hikâyeye ait.
Kısa yanıtlar
-
Rusalka Rusya ve Ukrayna dışında da görülür mü? Lehçe biçimi rusałka'dır. Benzer varlıklar bölgeye göre farklılık gösterir. Çekçe ve Slovakça vodník ile Lehçe wodnik, Rus vodyanoy'unun karşılığı olan erkek su ruhlarıdır. Polonya'daki utopce ise suda boğulmuş insanların ruhlarıdır.
-
Dvořák'ın operası doğrudan Slav halk inanışından mı çıktı? Esas olarak hayır. Librettocu Jaroslav Kvapil; Andersen'den, Fouqué'nin Undine'inden ve Hauptmann'ın The Sunken Bell adlı eserinden yararlandı. Onun daha karanlık tonu, Çek halk bilimci Karel Jaromír Erben'i yansıtır. Kaynaklar bu etkilere farklı ağırlıklar verir.
-
"Boğulmuş bir kızın ruhu" tek halk inanışı mı? Hayır. Linda Ivanits, köylülerin rusalkayı çoğu zaman vodyanoy'un karısı ya da cariyesi olarak hayal ettiğini yazar. Kuzey Rusya'da rusalka imgesi sıklıkla vodianikha imgesiyle birleşmiştir. Bazı halk bilimciler, kökenin Slav paganizminde yattığını ve rusalkanın orada iyiliksever olabileceğini öne sürer.


