
De Griekse goden kwamen niet van één plek. Griekse dichters zeiden dat ze geboren waren uit Chaos en Gaia. Tabletten uit de Late Bronstijd laten zien dat sommige van hun namen al in gebruik waren vanaf de 14e eeuw v.Chr. of mogelijk eerder (de tabletten van Knossos worden uiteenlopend gedateerd, rond 1450-1375 v.Chr.), en in Pylos in de 13e eeuw. De naam Zeus gaat terug op een Indo-Europese hemelgod. Het verhaal over hoe de goden de macht grepen, heeft bovendien oudere parallellen in het Nabije Oosten.
Wat zeiden de Grieken zelf over hun goden?
Het uitgebreidste Griekse antwoord is de Theogonia van Hesiodos, geschreven rond 700 v.Chr. (over de datering wordt gedebatteerd, met een marge van ongeveer een generatie). Hesiodos vraagt de Muzen welke goden het eerst kwamen, en zij antwoorden: Chaos. Daarna komt de breedborstige Gaia (Aarde), dan Tartaros en Eros. Nacht en Erebos worden uit Chaos geboren.
Uranos (Hemel) is niet de eerste. Hij is Gaia's eerstgeborene, die zij baart als haar evenbeeld, samen met de Bergen en Pontos, de zee. Uit dit geslacht komen de Titanen en, na verloop van tijd, Zeus en zijn broers en zussen, de groep die wordt beschreven in De twaalf Olympische goden: wie is wie en hoe ze verwant zijn.
"Chaos" betekent niet een wanordelijke bende. Sommige vertalers geven het weer als "kloof", en de geleerde Francis Cornford las het als de scheiding van aarde en hemel. Onderzoekers debatteren nog steeds over de precieze betekenis.
Dacht Herodotus dat de goden uit Egypte kwamen?
Ja, en hij is de oudste bewaard gebleven Griekse prozaschrijver die uitvoerig ingaat op de herkomst van de godennamen. In zijn Historiën (2.50) zegt hij dat de meeste godennamen vanuit Egypte naar Griekenland kwamen, waarbij Poseidon aan de Libiërs wordt toegeschreven. In 2.52 voegt hij toe dat de Pelasgen eerst offerden aan naamloze goden, en dat het orakel van Dodona hun opdroeg namen uit het buitenland over te nemen. In 2.53 zegt hij dat Hesiodos en Homerus, die hooguit 400 jaar vóór hem leefden, de Grieken de afstamming, namen, eerbewijzen en gedaanten van de goden gaven.
Dat is de theorie van Herodotus, geen vaststaand feit. Griekse godennamen lijken weinig op Egyptische, en moderne onderzoekers vinden zijn bewering raadselachtig.
Hoe oud zijn de namen? Wat Lineair B laat zien
Lineair B is een vroeg schrift waarmee Grieks werd opgetekend. Michael Ventris maakte de ontcijfering ervan bekend op 1 juli 1952. Het werd gebruikt in de Late Bronstijd, grofweg vanaf de 15e-14e eeuw (de datering van Knossos is omstreden) tot ongeveer 1200 v.Chr. De tabletten zijn administratieve registers: lijsten van offergaven, cultusplaatsen en namen van godheden. Ze bevatten geen mythen en geen stambomen.
Toch staan de namen erin. Zeus komt voor als di-we, met heiligdommen in Pylos en Chania, en een tekst uit Knossos noemt hem "Diktaeïsch". Een tablet uit Pylos (Tn 316) vermeldt een gezamenlijke cultus van Zeus, Hera en een figuur die Drimios heet, gelezen als "zoon van Zeus". Die lezing is onzeker en vervalt als één woord een schrijversfout is voor "priester". Poseidon komt voor in Knossos en Pylos. Ook Hermes, Artemis, Ares en Dionysos zijn bewezen, en een tablet uit Chania laat zien dat Zeus en Dionysos samen werden vereerd.
Bij Athena is voorzichtigheid geboden. De enige mogelijke vermelding staat in Knossos, waar een zinsdeel kan worden gelezen als "Meesteres Athena" of "de Vrouwe van At(h)ana", misschien Athene. Welke lezing juist is, wordt betwist.
Sommige Myceense goden verdwenen of gingen op in andere. Paiawon, die in Knossos voorkomt, wordt gelezen als de latere titel "Paian" van Apollo. Dat de tabletten een volledig Olympisch pantheon bewijzen, is een gevolgtrekking. Ze tonen namen, geen hiërarchie.
Er kunnen ook Minoïsche of voor-Griekse bijdragen zijn. Een tekst uit Knossos noemt een "meesteres van het Labyrint", en de naam Pi-pi-tu-na is mogelijk voor-Grieks of Minoïsch, al is de etymologie onzeker. Knossos was een Minoïsche vindplaats onder Myceens bestuur, dus de twee cultussen zijn moeilijk te scheiden. Over de plek zelf lees je meer in De Minotaurus en het echte labyrint van Knossos.
Wat verklaart het Indo-Europese verleden?
De naam Zeus zet een gereconstrueerde Proto-Indo-Europese god van de dagelijkse hemel voort, *Dyēus, ook wel *Dyēus ph₂tēr genoemd, "Hemelvader". Hetzelfde woord komt voor in het Vedische Dyáuṣ Pitṛ́ en in het Latijnse Jupiter, een gedeelde naam, geen bewijs dat de Romeinse religie de Griekse kopieerde (zie Griekse en Romeinse goden naast elkaar). Dit is de reconstructie van M. L. West.
De grenzen zijn belangrijk. *Dyēus was waarschijnlijk geen heerser over de goden en geen donderdgod. Sommige onderzoekers denken dat de onweersgodstrekken van Zeus een latere ontwikkeling zijn, misschien door contact met Nabije-Oosterse tradities, maar dat wordt betwist. Hera heeft geen duidelijke Indo-Europese oorsprong, en er zijn verschillende concurrerende etymologieën voorgesteld.
Wat voegen Nabije-Oosterse verhalen toe?
De opbouw van Hesiodos' opvolgingsmythe heeft oudere verwanten. Koningschap in de hemel (het Lied van Kumarbi) is een Hettitische versie van een Hurritische mythe, opgeschreven in de 14e of 13e eeuw v.Chr. De goden hebben grotendeels Hurritische namen. De reeks loopt van Alalu via Anu en Kumarbi naar Teshub. Kumarbi bijt de geslachtsdelen van Anu af en slikt ze door, en wordt zo zwanger van meerdere goden, onder wie de stormgod Teshub, die uiteindelijk uit hem wordt geboren (de beschadigde tekst laat de details onduidelijk).
West legde dit naast de Griekse lijn Uranos, Kronos, Zeus en de Babylonische Anu, Ea, Marduk. In elke reeks is de eerste de gepersonifieerde Hemel en is de derde een stormgod of heeft hij die opgenomen. De Babylonische Enūma eliš past losser: daarin staan jonge goden tegenover het oerpaar Apsû en Tiāmat, terwijl bij Hesiodos het conflict van generatie op generatie wordt doorgegeven (zie Tiamat en Marduk).
Dat de parallellen bestaan, wordt algemeen erkend. Hoe ze zich verspreidden, niet. Walter Burkerts "oriëntaliserende revolutie" plaatst de invloed rond 750-650 v.Chr. Anderen geven de voorkeur aan een route in de Bronstijd via Hettitisch of Hurritisch contact, en een recent artikel suggereert dat sommige overeenkomsten kunnen laten zien dat Hesiodos het Assyrische ideologische discours op zijn kop zette. Niemand heeft aangetoond dat Hesiodos een bepaalde tekst kopieerde.
Waar komen de Griekse goden dan vandaan?
Uit lagen. Sommige namen, Zeus voorop, zijn zeer oud en Indo-Europees. Veel goden werden al in de Bronstijd vereerd, zoals de tabletten tonen. De dichters gaven de goden daarna hun stamboom en hun opmars naar de macht, waarbij ze verhaalpatronen uit het Nabije Oosten leenden. Voor een Myceense wereld gezien door het epos, zie Was de Trojaanse Oorlog echt gebeurd?
What we rely on
Antieke bronnen
- Hesiodos, Theogonia 115-133. Vertaling: H. G. Evelyn-White (1914).
- Herodotus, Historiën 2.50-53 (namen en herkomst van de goden).
- Koningschap in de hemel (CTH 344). Vertaling: Harry A. Hoffner Jr., Hittite Myths, 2e druk (Scholars Press, 1998).
Moderne literatuur
- Michael Ventris en John Chadwick, Documents, 2e druk (Cambridge University Press, 1973): de standaarduitgave van de Myceense teksten.
- M. L. West, East Face (Clarendon Press, 1997), over Oosterse invloeden op de Griekse poëzie en mythe, en Indo-European Poetry (Oxford University Press, 2007).
- Johannes Haubold, artikel over conflict, consensus en afsluiting in Hesiodos' Theogonia en de Enūma eliš, in Bassino, Canevaro en Graziosi (red.), bundel over conflict en consensus in vroege Griekse hexameterpoëzie (Cambridge University Press, 2017), 17-38.
- Artikel over de politiek van het begin: Hesiodos en de Assyrische ideologische toe-eigening van de Enūma eliš, Archiv für Religionsgeschichte 21-22 (2020), 343-368.


