Romeins · 10 min leestijd

Griekse en Romeinse goden naast elkaar (en waarom ze niet alleen hernoemd zijn)

Zeus is Jupiter, Athena is Minerva, Ares is Mars: een tabel met de koppelingen en de plekken waar Romeinse goden iets heel anders waren.

Terug naar Verhalen
Links een Griekse tempel op een klif aan zee, rechts een Romeinse triomfboog en daartussen een marmeren beeld van een godin met helm.

Veel Romeinse goden werden gekoppeld aan Griekse: Jupiter aan Zeus, Juno aan Hera, Neptunus aan Poseidon, Minerva aan Athena. Maar het waren geen kopieën met nieuwe namen. Elke Romeinse god had een eigen oorsprong, een eigen cultus en een eigen taak in het leven van de stad, en sommigen, zoals Janus, hadden helemaal geen Griekse tegenhanger.

In de zomer van 217 v.Chr. was het Romeinse leger aan het Trasimeense Meer door Hannibal vernietigd, en de stad was bang. De senaat wendde zich tot de goden. Volgens de historicus Titus Livius gelastte hij onder andere een lectisternium, een maaltijd die voor de goden zelf werd aangericht, met beelden die op rustbanken werden gelegd. Er werden zes rustbanken neergezet, voor zes paar goden: Jupiter en Juno, Neptunus en Minerva, Mars en Venus, Apollo en Diana, Vulcanus en Vesta, Mercurius en Ceres.

Kijk goed en je ziet twee dingen tegelijk. Dit zijn de twaalf goden die de Grieken Olympiërs noemen, in Romeins gewaad. Maar slechts drie van de paren komen overeen met een Griekse verwantschap: Jupiter en Juno zijn man en vrouw, Mars en Venus zijn in de Griekse mythe geliefden, en Apollo en Diana zijn tweelingen, net als Apollo en Artemis. De andere drie niet. Neptunus en Minerva zijn rivalen in de Atheense mythe. Vulcanus en Vesta hebben in Griekse verhalen zo’n band niet, en Mercurius en Ceres delen slechts een kleine: de rol van Hermes bij het terugbrengen van Persephone naar Demeter. In 217 v.Chr. kopieerden de Romeinen geen Griekse lijst. Ze schikten hun eigen goden, in een ritueel naar Grieks model, op hun eigen manier.

De tabel

Beschouw elke koppeling in deze tabel als bij benadering. Het is de Romeinse kant van de vergelijking, zoals Romeinse dichters en Romeinen die over religie schreven die maakten, en die gebeurde in de loop van de eeuwen op meer dan één manier.

GrieksRomeinsWat Rome ermee deed
ZeusJupiterDe god van de staat, vereerd op het Capitolijn samen met Juno en Minerva
HeraJunoBeschermster van vrouwen en, als Juno Moneta, een godin in wier tempel de munt was gevestigd
PoseidonNeptunusHeer van de zee; zijn feest viel in de droge hitte van juli
DemeterCeresEen graangodin met een eigen tempel op de Aventijn, de heuvel van de plebejers
AthenaMinervaGekoppeld aan de Etruskische godin Menrva; beschermster van ambachtslieden en leraren
ApolloApolloDe enige van de twaalf Olympiërs die de Romeinen nooit hernoemden; in Rome eerst vereerd als heler
ArtemisDianaVereerd in een heilig bos bij Nemi, vlak bij Rome
AresMarsDe grote god van Rome, vader van Romulus en Remus, en evengoed een god van akkers als van oorlog
AphroditeVenusMoeder van Aeneas en dus stammoeder van de familie van Julius Caesar
HephaistosVulcanusEen vuurgod, op een jaarlijks feest gevraagd de stad van brand te sparen
HermesMercuriusZijn naam komt van het Latijnse woord voor “koopwaar”: de god van de handelaren
HestiaVestaDe haard van de hele staat, verzorgd door de Vestaalse maagden
DionysosDionysos (ook Liber)De wijngod, wiens cultus de senaat in 186 v.Chr. hard aanpakte
HadesPluto, of Dis PaterDe heerser over de doden, in beide talen “de Rijke”
KronosSaturnusEen oude landbouwgod, met een eigen feest in december

Voor de verhalen over de Griekse twaalf, zie De twaalf Olympische goden: wie is wie en hoe ze verwant zijn.

Hoe de koppeling tot stand kwam

Grieken en Romeinen deden wat mensen in veel oude culturen deden: wie de god van een ander ontmoet, vraagt zich af welke van de eigen goden dat moet zijn. Herodotos doet het met de goden van Egypte. Eeuwen later gebruikt de Romeinse historicus Publius Cornelius Tacitus een uitdrukking die onderzoekers tot term maakten, interpretatio Romana, “Romeinse interpretatie”, wanneer hij uitlegt dat een paar Germaanse goden in Romeinse termen Castor en Pollux zijn.

Bij de Griekse goden begon dit proces vroeg en vanuit meerdere richtingen. Griekse steden lagen in Zuid-Italië, dicht bij Rome. De Etrusken, wier koningen volgens de overlevering in de beginjaren over Rome heersten en wier eigen goden sterk door Griekse waren gevormd, hadden een drietal van Tinia, Uni en Menrva; de Capitolijnse triade van Jupiter, Juno en Minerva, in een tempel gebouwd in Etruskische stijl, komt daarmee overeen. Rond 240 v.Chr. vertaalde een Griekstalige vrijgelatene, Livius Andronicus, de Odyssee van Homerus in het Latijn. De eerste regel vraagt hulp aan “Camena”, een Italische godin van de bronnen, waar Homerus “Muze” zegt. Vanaf dat moment vertelden Romeinse dichters als Ennius en later Vergilius en Ovidius Griekse verhalen met Romeinse namen.

Dichters gaven Rome een gedeeld verhaal, maar de cultus bleef op eigen voorwaarden doorgaan. Een Romein die tot Mars bad, bad niet tot de god van de Ilias.

Vier goden die het meest veranderden

Mars. Bij Homerus is Ares een bruut. Zeus zelf zegt hem dat hij de meest gehate is van de goden op de Olympus. In Rome is Mars de vader van de stichters van de stad en haar grootste beschermer, en de maand maart, de eerste maand van het oude Romeinse jaar, is naar hem genoemd. Hij is ook een god van boeren. De Romeinse schrijver Cato geeft in een handboek over landbouw het gebed dat je tot Mars richt wanneer je met een varken, een schaap en een stier de grenzen van je akkers afloopt, waarbij je hem vraagt ziekte en misgewas weg te houden en gewassen, wijnstokken en kudden te laten gedijen. De Griekse god van het bloedbad en de Romeinse god van akkers en soldaten zijn niet dezelfde figuur. Zie Romulus en Remus voor het verhaal van de zonen van Mars.

Venus. Aphrodite is de godin van het verlangen. Venus is dat ook, en bovendien een godin met een familie om te verdedigen. In de Aeneis van Vergilius is zij de moeder van Aeneas, de Trojaanse vluchteling die de stamlijn van Rome begon (Aeneas: de vluchteling die Rome stichtte), en Julius Caesar beweerde via de zoon van Aeneas van haar af te stammen. Caesar beloofde vóór een veldslag in 48 v.Chr. een tempel aan Venus Genetrix, “Venus de Stammoeder”, en wijdde die in 46 v.Chr. in, op een eigen nieuw forum naast het oude.

Vesta. Hestia komt in Griekse mythen nauwelijks voor. Vesta vormde het hart van de staatsreligie van Rome. Haar vuur op het Forum brandde volgens de overlevering zonder onderbreking en werd verzorgd door zes priesteressen die er dertig jaar van hun leven aan gaven (Het vuur van Vesta: de priesteressen die Rome's vlam brandend hielden). Als het vuur doofde, vreesden de Romeinen voor de stad zelf.

Apollo. Apollo is de enige Griekse god van de twaalf die de Romeinen nooit hernoemden, en het verhaal waarom is een verhaal over angst. Tijdens een pestepidemie in 433 v.Chr. beloofden de Romeinen volgens Titus Livius een tempel aan Apollo als heler, die twee jaar later werd ingewijd. Eeuwenlang was hij een vreemde god, aangeroepen in een crisis. Dat veranderde toen de eerste keizer, Augustus, Apollo de eer gaf voor zijn overwinning bij Actium in 31 v.Chr. en naast zijn eigen huis op de Palatijn een tempel voor hem bouwde. Apollo ging van een vreemdeling die de stad om hulp vroeg naar de beschermheer van het nieuwe bewind.

Goden zonder Griekse tweeling

De Romeinen hadden goden die geen evenknie hadden. De dichter Ovidius stelt zich in zijn gedicht over de Romeinse kalender voor dat hij Janus, de god met twee gezichten, vraagt wie hij is, aangezien “Griekenland geen god heeft om met u te vergelijken”. Janus waakt over deuren en beginnen (Janus: de god met twee gezichten die het jaar opende en sloot). Andere voorbeelden zijn Terminus, de god van de grensstenen, die in het verhaal van Ovidius weigerde zijn plaats te verlaten, zelfs toen de tempel van Jupiter om hem heen werd gebouwd, en Quirinus, een god van het Romeinse volk, met wie Romulus na zijn dood werd vereenzelvigd. Ook de huisgoden, de Laren en Penaten, waren Romeins (Laren en Penaten: de goden die in een Romeinse keuken woonden). Een Griekse familie had ook haardgoden, maar niet deze.

Goden die later arriveerden

De kring van goden groeide met elke crisis. In 291 v.Chr. haalden de Romeinen tijdens een pestepidemie de genezende god Asklepios uit zijn heiligdom in Epidaurus. In 204 v.Chr., tijdens de oorlog met Hannibal, haalden ze de Grote Moeder, Cybele, uit Anatolië, in de vorm van een zwarte steen. In 186 v.Chr. pakte de senaat de cultus van Dionysos hard aan na berichten over geheime nachtelijke bijeenkomsten. Rome behandelde de goden van andere volken als hulpbron en als risico.

Meer Romeinse goden op deze site

Verschillende goden uit de tabel hebben een eigen gids. Voor de goden die in de kalender schuilgaan, zie De Romeinse goden achter de maanden van het jaar. Voor het feest van Saturnus, zie Saturnalia: het Romeinse winterfeest dat sterk op Kerstmis lijkt, en voor een wild feest Lupercalia: het wilde Romeinse feest achter Valentijnsdag (misschien). Een Romeins verhaal over de jaloezie van Venus staat in Cupido en Psyche: het verhaal achter het woord “psychologie”, en hoe Romeinse godennamen op de planeten terechtkwamen, lees je in Waarom planeten en sterren mythologische namen hebben.

Snelle antwoorden

  • Waarom heet Hades Pluto? “Pluto” is de Latijnse vorm van het Griekse Plouton, “de rijke”, een naam die ook in het Grieks voor Hades werd gebruikt. De Romeinen noemden hem ook Dis Pater, en de Romeinse schrijver Cicero verklaarde Dis als een vorm van het Latijnse woord voor rijk, dives. Veel onderzoekers aanvaarden die verklaring nog steeds.
  • Welke namen moet ik gebruiken? In de Griekse mythe gebruik je de Griekse namen; bij Vergilius, Ovidius en de Romeinse feesten die op deze site worden beschreven de Romeinse. De namen verraden tot welke traditie een verhaal behoort.
  • Wanneer namen de Romeinen de Griekse mythen over? Geleidelijk. De cultus van Apollo gaat terug tot de vijfde eeuw v.Chr. De dichters vanaf ongeveer 240 v.Chr. maakten de Griekse verhalen tot onderdeel van de Romeinse literatuur. De Metamorfosen van Ovidius (omstreeks 8 n.Chr.) vertellen ze in het Latijn met Romeinse namen, en daar maken veel lezers van vandaag voor het eerst kennis met ze.
  • Geloofden de Romeinen de Griekse verhalen? Gevormde Romeinen zagen ze als een gedeeld literair erfgoed, terwijl de praktische verering van de goden Romeinse regels, kalenders en priesterschappen volgde.

Waarop we steunen

Oude bronnen

  • Titus Livius, Ab urbe condita 22.9-10 (de crisis van 217 v.Chr. en de zes rustbanken), 4.25 en 4.29 (de tempel van Apollo), 39.8-19 (de Bacchanaliën). Vertaling: B. O. Foster e.a., Loeb Classical Library.
  • Ennius, Annales, de twee verzen waarin twaalf goden worden genoemd, bewaard bij Apuleius, Over de god van Socrates 2. Editie: Otto Skutsch, Annals (Oxford University Press, 1985).
  • Ovidius, Fasti 1.89-90 (Janus) en 2.639-684 (Terminus). Vertaling: J. G. Frazer, herz. G. P. Goold, Loeb Classical Library 253 (1931).
  • Cato, Over de landbouw 141 (het gebed tot Mars). Vertaling: W. D. Hooper en H. B. Ash, Loeb Classical Library 283 (1934).
  • Cicero, Over de natuur van de goden 2.66 (de naam Dis Pater).
  • Homerus, Ilias 5.889-898 (Zeus tegen Ares). Vergilius, Aeneis. Publius Cornelius Tacitus, Germania 43 (interpretatio Romana).

Moderne literatuur

  • Mary Beard, John North en Simon Price, Religions of Rome, deel 1: een geschiedenis, en deel 2: een bronnenboek (Cambridge University Press, 1998): de standaardinleiding, inclusief de crisis van 217 v.Chr. en de komst van vreemde cultussen.
  • John Scheid, Roman Religion, vertaald door Janet Lloyd (Edinburgh University Press, 2003): een inleiding in de Romeinse religie.
  • Jörg Rüpke, Religion of the Romans (Polity, 2007).
  • Georges Dumézil, Archaic Roman Religion (University of Chicago Press, 1970; Johns Hopkins University Press, 1996): over Mars, Jupiter en Quirinus.
  • Eric M. Orlin, Foreign Cults (Oxford University Press, 2010): over Asklepios, Cybele en Apollo.

Lees verder