
Mensen stopten niet op één datum met de verering van de Griekse goden. Offeren werd vanaf 341 verboden, Theodosius I verbood heidense eredienst in 391 en 392, en de oude culten hadden daarna nog leraren, feesten en dorpen, op sommige plaatsen eeuwenlang.
De goden over wie het gaat, staan in De twaalf Olympische goden: wie is wie en hoe ze verwant zijn. Hun verval is een verhaal van wetten, lokale politiek en trage gewoonte, en verschillende beroemde "laatste dagen" blijken late verhalen te zijn.
Wat zeiden de wetten van de christelijke keizers precies?
De eerste klappen vielen vóór Theodosius. Een wet uit 341 onder Constantius verbood heidens "bijgeloof" en offeren, onder verwijzing naar een eerdere wet van Constantijn. In 356 werden afgodendienst en offeren misdrijven waarop de doodstraf stond (Codex Theodosianus 16.10.2 en 16.10.6).
Toch was de wetgeving niet simpelweg een campagne tegen gebouwen. In 342 (sommige handschriften en edities geven 346) beval Constantius dat tempels buiten de muren van Rome moesten blijven staan, omdat de spelen en vermakelijkheden van het Romeinse volk daar hun oorsprong hadden (CTh 16.10.3). De volgende wet, 16.10.4, beveelt de sluiting van tempels en de bestraffing van overtreders.
Daarna keerde het beleid om. Julianus (361-363) heropende, herstelde en herbouwde heidense tempels en schafte het offerverbod af. Hij stierf na minder dan twee jaar als alleenheerser, en de ommekeer overleefde hem niet.
Wat deed Theodosius I echt?
Drie wetten zijn van belang. Codex Theodosianus 16.10.10 (24 februari 391) verbiedt offeren, het naderen van heiligdommen, het bezoeken van tempels en het bekijken van beelden. Wet 16.10.11 (16 juni 391) is gericht aan ambtenaren in Egypte en verbiedt offeren en tempelbezoek. Wet 16.10.12 (8 november 392) reikt tot in het huis: wierook, lampen, kransen en huiselijke riten.
Dit was geen allesomvattend "Theodosiaans verbod". Elke wet was gericht aan bepaalde ambtenaren, onder een kop met de namen van meerdere keizers. Samen vormen ze toch het eerste officiële verbod op alle heidense eredienst, en handboeken dateren het in 392.
Eerder in zijn regering was Theodosius minder streng. Een wet uit 386 wordt meestal samengevat als het overlaten van de zorg voor tempels en feesten aan heidenen en het bevestigen van het recht van priesters om traditionele riten uit te voeren.
Werden de wetten gehandhaafd?
Ongelijk. Geen van de wetten lijkt effectief in het hele rijk te zijn toegepast, en vóór het einde van de zesde eeuw is geen enkele executie wegens illegaal offeren overgeleverd. Geleerden debatteren nog steeds over hoe strikt de wetten van Theodosius werden toegepast.
De keizers bleven wetten uitvaardigen, wat erop wijst dat de gebruiken niet verdwenen. Een wet uit 399 beveelt dat tempels op het platteland "zonder tumult" worden vernietigd. Een wet van 14 november 435 verbiedt offeren en beveelt dat tempels worden gesloopt en vervangen door het kruis.
De bekendste vernietiging, die van het Serapeum in Alexandrië, vond plaats onder bisschop Theofilus rond 391 of 392. De datum is onzeker: Burgess en Dijkstra bekritiseerden de kroniek die ooit werd gebruikt om haar op 392 vast te leggen. Rufinus' verslag leest de gebeurtenis door de lens van Oudtestamentische profetieën over gevallen afgoden, dus het is door theologie gekleurd.
Maakte Theodosius een einde aan de Olympische Spelen en sloot hij Delphi?
De overlevering zegt van wel, maar het bewijs is schaars. Geen enkele bewaarde wet schaft de Olympische Spelen af, zoals Ingomar Weiler heeft opgemerkt. Slechts twee Byzantijnse auteurs, die eeuwen later schreven, koppelen het einde aan een Theodosius, en ze spreken elkaar tegen. Kedrenos (11e eeuw) plaatst de laatste Olympiade onder Theodosius I, in 393 of 394. Een scholie bij Lucianus wijst naar Theodosius II, de bron van de datum 426 in handboeken.
Ondertussen laat een overwinnaarsinscriptie zien dat de Spelen doorliepen tijdens de regering van Theodosius I, en de dichter Claudianus noemt de Olympische Spelen in 399. Een latere Byzantijnse overlevering (Kedrenos) zegt dat de Zeus van Fidias naar Constantinopel werd gebracht, waar hij in het paleis van Lausos werd bewaard. De datum van de verplaatsing is onzeker. Over het feest zelf lees je meer in De antieke Olympische Spelen waren een feest voor Zeus.
Delphi kent een vergelijkbaar verhaal. Een vers waarin Apollo tegen de arts van Julianus zegt dat de hal van de god is gevallen, wordt toegeschreven aan Julianus' lijfarts Oribasius. Het vers is alleen bewaard in latere teksten: de Passio Artemii (die put uit de vijfde-eeuwse historicus Filostorgios) en de kroniekschrijver Kedrenos. Geleerden zijn het er niet over eens of het een echt orakel is of een christelijke verzinsel, en Vatin betoogde dat het over Daphne bij Antiochië ging in plaats van over Delphi. Het mag niet worden behandeld als een betrouwbaar overgeleverd laatste orakel. Beweringen dat Theodosius het heiligdom in 393 sloot, noemen geen antieke bron. Zie Het orakel van Delphi: wie sprak er voor Apollo?.
Wat gebeurde er in Athene en met de tempels?
Over het decreet van Justinianus uit de jaren 520 wordt vaak gezegd dat het de Academie van Plato in 529 sloot. Het decreet richt zich zowel op joden en ketters als op heidenen, noemt geen school of stad en verbiedt onderwijs in het algemeen. De datum 529 komt van de kroniekschrijver Malalas. Alan Cameron heeft betoogd dat Justinianus alleen de openbare financiering stopzette, terwijl anderen denken dat de Academie tussen 529 en 531 sloot. Een veiligere samenvatting is dat de staat een einde maakte aan gefinancierd heidens onderwijs en dat de sluitingsdatum wordt betwist. Een heidense filosoof, Olympiodorus, gaf in de jaren 560 nog les in Alexandrië, tientallen jaren na 529.
Ook gebouwen veranderden langzaam. Tempels werden eerst onttrokken aan de eredienst, en die tussentijd kon lang duren: het Pantheon in Rome werd pas in 609 een kerk. De ombouw van het Parthenon is gedateerd van de vijfde eeuw (Mango, die de Tübinger Theosofie leest) tot het begin van de zesde (Travlos), het midden van de zesde (Korres) of later (Frantz). Er bestaan bijna geen archeologische criteria om dit te beslissen.
Wie hield het langst stand?
Het gebruikelijke antwoord is de bevolking van Maina in het zuiden van de Peloponnesos. Rond 950 schreef keizer Constantijn VII in De administrando imperio dat zij vanwege hun oude afgodendienst "Hellenen" werden genoemd en onder Basilius I (867-886) werden gedoopt. De tekst is solide, maar sommigen lezen het Grieks anders, en "de laatste heidenen van Griekenland" is vooral een moderne benaming.
| Datum | Gebeurtenis | Zekerheid |
|---|---|---|
| 341, 356 | Offeren verboden, daarna doodstraf | Wetten bewaard |
| 361-363 | Julianus herstelt tempels | Betrouwbaar |
| 391-392 | Wetten van Theodosius tegen alle heidense eredienst | Wetten bewaard, handhaving betwist |
| 435 | Tempels moeten worden gesloopt | Wet bewaard |
| 529 | Einde van gefinancierd heidens onderwijs | Details betwist |
| 867-886 | Bewoners van Maina gedoopt | Bron uit de tiende eeuw |
Over hoe deze goden voortleefden in kunst en taal lees je in Waarom Griekse mythen nu opnieuw worden verteld, en voor de Romeinse kant van het verhaal in Griekse en Romeinse goden naast elkaar (en waarom ze niet alleen hernoemd zijn).
Waarop we steunen
Antieke bronnen
- Codex Theodosianus (met de Sirmondische constituties), uitgave van Th. Mommsen en P. Krüger (Weidmann): boek 16, titel 10.
- Constantijn VII Porphyrogennetos, De administrando imperio, Griekse tekst uitgegeven door Gy. Moravcsik, Engelse vertaling van R. J. H. Jenkins (Dumbarton Oaks).
Moderne literatuur
- E. Watts, artikel over Justinianus, Malalas en het einde van het filosofieonderwijs in Athene in 529, in Journal of Roman Studies 94 (2004), 168-182.
- R. W. Burgess en J. H. F. Dijkstra, artikel over de Alexandrijnse wereldkroniek, haar consularia en de datering van de verwoesting van het Serapeum, in Millennium 10 (2013).
- C. Mango, artikel over de ombouw van het Parthenon tot kerk en de Tübinger Theosofie, in Deltion tes Christianikes Archaiologikes Etaireias, reeks 4, 18 (1995), 201-203.
- C. Kelly, "Een schokkend verhaal", in London Review of Books 41.4 (2019).


