Grieks · 6 min leestijd

Wat is de mythe van Apollo en Daphne? Een meisje wordt laurier

Apollo achtervolgt de nimf Daphne, die in een laurier verandert. De versie van Ovidius, oudere Griekse bronnen en Bernini's marmer.

Terug naar Verhalen
Een jonge vrouw rent over een heuvel terwijl haar handen en haar in lauriertakken veranderen, met een god die naar haar grijpt.

De mythe van Apollo en Daphne vertelt hoe de nimf Daphne voor de god Apollo op de vlucht slaat en in een laurierboom verandert, die hij daarna als de zijne opeist. De bekende versie is die van Ovidius, maar oudere Griekse verhalen wijken sterk af.

Hoe vertelt Ovidius het verhaal?

Ovidius vertelt het in boek 1 van de Metamorfosen (1.452-567). Apollo heeft net de grote slang gedood en spot, in zijn nopjes, met Cupido omdat die "wapens van een man" draagt. Cupido is woedend. Hij gaat op de top van de Parnassus zitten en haalt twee pijlen uit zijn pijlkoker: een gouden, die liefde doet ontvlammen, en een loden, die haar verjaagt. De gouden pijl treft Apollo. De loden pijl treft Daphne, dochter van de riviergod Peneus.

Daar begint Apollo's "eerste liefde". Daphne wil niets met hem te maken hebben en ze rent weg. Apollo is, zoals in andere verhalen over de Olympiërs (zie De twaalf Olympische goden), geen onbetekenend figuur. Hij zet de achtervolging in en smeekt haar onder het rennen.

Haalt Apollo haar in?

Bij Ovidius niet. Als Daphne bijna uitgeput is, roept ze haar vader aan. Een zware gevoelloosheid maakt zich van haar ledematen meester, bast sluit zich om haar heen, haar haar wordt bladeren en haar armen worden takken. Alleen haar stralende schoonheid blijft over.

Apollo legt zijn hand op de stam en voelt haar hart nog trillen onder de nieuwe bast. Hij kust het hout. Dan verklaart hij de laurier tot zijn boom: die zal zijn haar, zijn lier en zijn pijlkoker omkransen.

Het is verleidelijk dit een liefdesverhaal te noemen, maar de tekst biedt daar geen steun voor. De loden pijl maakt liefde voor Daphne onmogelijk, en haar vlucht is pure angst. Het lezen als onbeantwoorde liefde is een moderne gewoonte, geen woord van Ovidius.

Komt Cupido in elke versie voor?

Nee. Cupido en de twee pijlen lijken een toevoeging van Ovidius zelf. Bronwen Wickkiser merkt op dat Ovidius elementen invoert die "niet zichtbaar zijn in eerdere bewaard gebleven versies". Ze stelt dat de loden pijl kan teruggaan op antieke magie en geneeskunde, en dat het gebruik van lood op die terreinen helpt verklaren waarom Ovidius haar koos als de pijl die liefde afweert. Eerdere teksten kunnen verloren zijn gegaan, dus Cupido kan Ovidius' oudste bewaarde gebruik zijn in plaats van zijn uitvinding. Voor Cupido in een heel ander verhaal, zie Cupido en Psyche. Ovidius schreef in het Latijn, en de Romeinse goden zijn niet zomaar hernoemde Griekse goden.

Wat zeggen de oudere Griekse versies?

Het oudste bewaarde verhaal staat bij Parthenius, een dichter uit de 1e eeuw v.Chr., in zijn Erotika Pathemata 15. Hij beroept zich op de elegische gedichten van Diodorus van Elaea en Phylarchus, een Griekse geschiedschrijver uit de 3e eeuw v.Chr. (boek 15 in de handschriftnotitie en in Lightfoots commentaar; Gaselees vertaling drukt boek 25). Er is geen Cupido. Daphne is Artemis dierbaar en jaagt met haar.

Een jongeman, Leucippus, wordt verliefd op haar en voegt zich, als vrouw verkleed, bij haar gezelschap. Een jaloerse Apollo brengt Daphne op het idee om met haar metgezellen in een beek te baden. De vrouwen kleden Leucippus uit, ontdekken de list en doorboren hem met speren. Daphne vlucht daarna voor Apollo en smeekt Zeus haar aan het zicht van sterfelijke mensen te onttrekken. Naar verluidt werd ze de laurier.

Pausanias (8.20) geeft de Arcadische versie, met de rivier Ladon, en laat bewust een Syrisch verhaal over de Orontes terzijde. Hij schrijft de jaloezie van Apollo toe aan "de dichters", en ook bij hem doden de meisjes Leucippus met werpspiesen en dolken. De dood van Leucippus komt bij Ovidius niet voor.

Wiens dochter is Daphne?

De bronnen spreken elkaar tegen.

VaderGenoemd door
Peneus, een Thessalische rivierOvidius, Hyginus (Fabulae 203)
Ladon, een Arcadische rivierPausanias, Statius (Thebais 4.289), Nonnus (Dionysiaka 42.386)
AmyclasParthenius

Waarom is de laurier de boom van Apollo?

Ovidius maakt Daphne tot de oorsprong van de lauwerkrans. Hij laat Apollo ook de Pythische Spelen stichten na de dood van de slang, en in zijn verhaal droegen de eerste winnaars eikenkransen, omdat de laurier nog niet bestond.

Pausanias (10.7.8) legt eveneens een verband, maar als eigen opvatting: de Pythische overwinnaar draagt laurier "louter en alleen" omdat de overlevering zegt dat Apollo de dochter van Ladon liefhad. Hij voegt eraan toe: "naar mijn mening".

Er is ook een aanwijzing uit de cultus. Een tempel van Apollo stond aan de Peneus bij Tempe, waar laurier voor Pythische overwinnaars werd geplukt, en een feest in Delphi bracht een lauriertak uit Tempe mee. Sommigen opperen dat dit de Thessalische versie de oudste maakt, maar dat is een gevolgtrekking. Voor het heiligdom zelf, zie Het orakel van Delphi.

Wat toont het beeld van Bernini?

Gian Lorenzo Bernini beeldhouwde Apollo en Daphne in Carrara-marmer tussen 1622 en 1625. Het beeld is 243 cm hoog en staat nu in de Galleria Borghese in Rome. Het was het laatste van een reeks werken voor kardinaal Scipione Borghese, en het werk lag bijna een jaar stil terwijl Bernini de David maakte. De Italiaanse staat kocht het in 1902.

Het marmer vangt "het hoogtepunt" van de gedaanteverwisseling. Daphnes vingers zijn al bladeren, en Apollo's gezicht gaat over van de zelfverzekerdheid van de triomf naar verbazing. Vaak wordt gezegd dat Bernini het bedoeld had om vanaf een punt iets rechts van het midden bekeken te worden, met de groep tegen een muur, al betwisten geleerden of één enkel gezichtspunt de bedoeling was. Giuliano Finelli wordt de bast, de takken en het door de wind bewogen haar toegeschreven, al relativeren sommige historici zijn aandeel.

Een moraliserend tweeregelig vers op de sokkel is van Maffeo Barberini, een vriend van Borghese en later paus Urbanus VIII. Naar de strekking zegt het dat wie vluchtige schoonheid najaagt, uiteindelijk achterblijft met handen vol bladeren en bittere bessen. Dat is een christelijke lezing die over een heidense mythe heen is gelegd.

Waarop we steunen

Antieke bronnen

  • Ovidius, Metamorfosen 1.452-567. Vertalingen: A. D. Melville (Oxford World's Classics, 1998); F. J. Miller, herzien door G. P. Goold (Loeb Classical Library 42, Harvard University Press).
  • Parthenius, Erotika Pathemata 15. Vertaling: S. Gaselee, Love Romances (G. P. Putnam's Sons, 1916), een uitgave van Parthenius met andere fragmenten.
  • Pausanias, Beschrijving van Griekenland 8.20.1-4 (Loeb Classical Library 272, 1933) en 10.7.8 (Loeb Classical Library 297, 1935). Vertaling: W. H. S. Jones, Harvard University Press.

Moderne literatuur

  • J. L. Lightfoot (red.), Parthenius (Clarendon Press, 1999): de dichterlijke fragmenten en de Erotika Pathemata, met tekst, vertaling en commentaar.
  • Bronwen Wickkiser, "Cupid's Arrows", een artikel over lood, goud, magie en geneeskunde in Ovidius, Metamorfosen 1.452-567, Mnemosyne 71.1 (2018), blz. 100-124.
  • Galleria Borghese, catalogusbeschrijving van Bernini's Apollo en Daphne.

Lees verder